فرار از فلسفه
میثم موسوی


کتابِ «فرار از فلسفه» زندگی‌نامهٔ خودنوشتِ بهاءالدّین خُرّمشاهی است که در سال ۱۳۷۶ نگاشته شده است. کتابی که گویی نام و شالودهٔ اصلی آن وام‌دارِ ابوحامد غزالی و کتابِ فرار از مدرسه، اثر دکتر عبدالحسین زرینکوب است. چنان که نویسندهٔ کتاب ضمن ابرازِ احترام به فلسفه و پذیرفتن اهمّیّت و فواید آن (ص 10 از مقدّمه و 599)، خود را منتقد و بدگمان به فلسفه و عرفانِ فلسفی معرّفی می کند (ص8 از مقدمه) و می‌آورد: من اعتقادی به اتقان فلسفه ندارم و مدّعیات فلسفه بیش از آن که یافتنی باشد، بافتنی است (ص598)، و با غزالی همدلی و همدردی دارم که برنمی‌تابم که فلسفه خود را قیّم و حاکم اندیشه‌ها و اعتقادات دینی بینگارد و بگوید هر اعتقادی از جمله معاد یا واقعیّت فرشتگان و یا حقّانیّت بهشت و دوزخ باید توجیه و توضیح عقلی داشته باشد. (ص599) کتابِ فرار از فلسفه، پناه بردن از غربت فلسفه به قربت حکمت قرآنی است.(ص68) آن هم از سوی من که سی سال با قرآن و حافظ مأنوس بوده و به ترجمه و شرح آن دو پرداخته‌ام. (ص8 از مقدّمه)
خرّمشاهی در این کتابِ خود که فاقد نثری جذّاب است، به تمجید از اندیشمندان و نویسندگان متعدّدی مانند محمد مصدّق، مهدی بازرگان، روح‌الله خمینی، علی خامنه‌ای، محمد خاتمی، عطاءالله مهاجرانی، عبدالکریم سروش، غلامعلی حداد عادل، حسن حبیبی، داریوش شایگان، عبدالحسین زرینکوب، محمدرضا شفیعی کدکنی و... می‌پردازد. هرچند در پاره‌ای از کتاب سارتر را فیلسوفِ کافه نشین کم‌اهمّیّتی می‌شمارد (ص241) و احمد شاملو را با تمام احترامی که برای او به عنوان یک شاعر قائل است (چنان که شاملو نیز در مصاحبه با ناصر حریری با همهٔ بد و بیراهی که به خرّمشاهی گفته است، بهترین نقد شعرِ خود را نقد خرّمشاهی بر دفترِ ابراهیم در آتش دانسته است.) پهلوان‌پنبه‌ای می‌خواند که جرأت ورزیده است با کمترین اطّلاع از چون و چند شیوهٔ علمی نقد و تصحیح متون، دیوان حافظ را بر مبنای چند نسخهٔ مندرس و جدید و بی‌اعتبارِ چاپی، روایت کند. (ص392و393)
او در ادامه از دوستیِ خود با دکتر غلامحسین ساعدی سخن می گوید و این که ترجمهٔ کتابِ درد جاودانگی را به ساعدی و کامران فانی اهدا کرده اما غلامحسین ساعدی پس از انقلاب اسلامی دوستی‌اش با وی را خاتمه داده است؛ چرا که ساعدی باور نمی‌کرد من مسلمانی معتقد و عاشق قرآن و اسلامم. و حتی مرا پس از مصاحبه‌ای که با دوستان کیهان فرهنگی در مشهد با استاد سیدجلال آشتیانی انجام داده بودم، هجو کرد؛ یعنی نمایشنامهٔ کوتاهی نوشت و بنده و آقای دکتر رضا داوری را با همین اسامی واقعی به باد هجو و تمسخر گرفت. (ص394)
من با همهٔ تزلزلی که در ایّام دانشجویی در اعتقاداتم افتاده بود و گاه می‌شد که نمازهایم قضا یا فراموش می‌شد و یا گاهی به محض کوچکترین ناراحتی گوارشی روزه‌ام را می‌خوردم، اما حتی یک لحظه اعتقادم را به وجود و وحدانیّت خداوند یا نبوّت انبیای الهی و حضرت رسول (ص) یا صدق و صحّت وحیانی قرآن از دست ندادم. (ص231) همیشه به زیارت امامزاده‌ها می‌رفتم و به نذر و نیاز و عوالم معنویِ وابسته به آنها هم اعتقاد داشتم و دارم. (ص13)
بهاءالدّین خرّمشاهی ضمن آن که از بی‌علاقگی‌اش به سیاست سخن می‌گوید (ص28)، خود را یک سنّت‌گرا معرّفی می‌کند و می‌نویسد: من یک سنّت‌گرای تمام عیارم. حتی اگر به ارتجاع یا محافظه‌کاری متّهم شوم باکی نیست. همهٔ اینها هستم، اما تعهّدی نسبت به تجدّد ندارم. تجدّد جز آنکه زندگی را روز به روز کم‌عمق‌تر و کم‌معناتر سازد و ما را از عهد اَلَست دورتر کند و بعیدالعهد گرداند کاری نمی‌کند. (ص8 از مقدّمه)

فرار از فلسفه (زندگی‌نامهٔ خودنوشت فرهنگی)، بهاءالدّین خرّمشاهی، نشر جامی، تهران، 1377
مجمع پریشانی



#فرهیختگان، ندای آگاهی و آزادی