دموکراسی بازار

| مسعود یوسف‌حصیرچین


همان روزی که قرار شد دیگر کسی از شرکت میهن خرید نکند، موقع برگشت به خانه همسرم گفت کشک بخر، واقعاً کشک، بله، آش داشتیم. رفتم فروشگاه و تنها کشک موجود را برداشتم و آمدم – البته پولش را هم دادم، شاپینگ سوسیالیستی نبود. به خانه که رسیدم همسرم یک دفعه گفت «میهن خریدی؟!» و من تازه یادم آمد که قرار بود دیگر میهن نخریم! چند روز پیش با دوستی بیرون بودم که گفت سوپرمارکت محله‌شان به مسئول خرید میهن گفته مردم میهن نمی‌خرند و سفارشی ندارد! چند روز گذشت و شرکت میهن مجبور شد ویدیویی منتشر کند که راننده‌هایش می‌گفتند نقشی در جابجایی نیروهای سرکوب نداشته‌اند. در این روزها گزارش‌هایی از زیان شرکت میهن منتشر شده و بسیاری، انتشار این فیلم را نشانۀ این می‌دانند که مدیران میهن احساس کرده‌اند باید به افکار عمومی پاسخگو باشند.
این پاسخگویی دقیقاً همان چیزی است که انسان ایرانی دوست دارد از سیاستمدارش ببیند اما خب به همان دلایلی که می‌دانیم چنین انتظاری نمی‌شود داشت. همین سیاستمدار البته محصولات میهن را روانۀ دانشگاه می‌کند و دانشجویانی را که دوغ میهن نمی‌خورند مورد بازخواست قرار می‌دهد، باشد که محصولات میهن فروش بروند. خود میهن هم احساس کرده باید محصولاتش را با برند متفاوتی بفروشد.
این احساس نیاز به پاسخ‌گویی و تغییر همان چیزی است که از دموکراسی می‌خواهیم. سیاستمدار اگر احساس کند نظر مردم مهم است، در برابرشان پاسخگو خواهد بود، اگر احساس کند مردم او را نمی‌پسندند، احتمالاً خودش را تغییر هم بدهد. ابزار دموکراسی چیست؟ صندوق رأی. این همان اتفاقی است که در کاپیتالیسم می‌افتد. روزانه هزاران انتخابات برگزار می‌شود. انسان‌ها تصمیم می‌گیرند فلان کالا را بخرند و فلان کالا را نه. برگۀ رأی هم پول است. وقتی به محصولی پول می‌دهیم، برگۀ رأی‌مان را به آن می‌دهیم. در این وضعیت، فروشنده است که دنبال ما می‌دود، هر روز به این فکر می‌کند که مردم چه چیزی دوست دارند تا همان را به مردم ارائه کند و به این ترتیب، مردم چیزی را که می‌خواهند به دست می‌آورند و ارائه دهندۀ محصول هم رأی/پول بیشتری به جیب می‌زند.
حالا بیایید تصور کنیم به جای شرکت‌های گوناگون، فقط یک «شرکت ملی تولید و پخش محصولات لبنی» داشتیم. به نظرتان می‌شد آن را تحریم کرد؟ می‌شد تصمیم گرفت لبنیات مصرف نکرد چون این شرکت فلان کار را کرده؟ آیا این شرکت تمایلی به بهبود کیفیتش داشت؟ به این فکر می‌کرد مردم چه چیزی دوست دارند؟ نه! وقتی در هر صورت رأی مردم را به دست می‌آورد، چرا خودش را به زحمت بیندازد؟ دیوانه است؟! آنچه در اقتصادهای مرکزگرا با شرکت‌های انحصاری و ملی‌شان اتفاق می‌افتد، دقیقاً چیزی است مثل انتخابات در کرۀ شمالی. یک کاندید وجود دارد و شما هم باید در انتخابات شرکت کنید و رأی بدهید. در انتخابات/بازار آزاد، فرد برای انتخاب شدن دنبال شما می‌دود و سعی می‌کند مطابق سلیقۀ شما بشود اما در نظام سیاسی/اقتصاد بسته، محصول/کاندید ارائه می‌شود و شما مجبورید آن را بپذیرید! شما باید خودتان را با آن وفق بدهید.
نه مایلم ضرر میهن را زیادی بزرگ کنم و نه می‌خواهم آن را کوچک نشان دهم چون به هر حال می‌دانیم که در اینجا بازار آزادی وجود ندارد و بخش بزرگی از اقتصاد دست دولت است و دولت به سادگی می‌تواند ماجرا را در جای دیگری جبران کند. فقط بیایید تصور کنیم دولت نمی‌توانست به شکل خاصی هوای میهن را داشته باشد، به نظرتان ضررش بیشتر نمی‌شد؟ اصلاً به نظرتان اگر دولت چنین توانی نداشت، میهن حاضر به انجام آن کار می‌شد؟ به‌عبارتی، در یک نظام لیبرال و کاپیتالیستی که اختیارات دولت محدود است، کسی را نمی‌تواند برای حمایت از خود تحت فشار بگذارد و در نتیجه هزینۀ صداقت و عمل شرافتمندانه کمتر خواهد بود و مردم بیشتری از میان گزینه‌های پیش رویشان آزادانه دست به انتخاب می‌زنند در حالی که در دولت‌های بزرگ با برنامه‌ریزی مرکزی، محتمل‌ترین گزینۀ پیش روی آدم، قدم گذاشتن در راه بردگی است.
لیبرالیسم و کاپیتالیسم تمایلی به تغییر شما ندارند، سعی می‌کنند طبق میل شما عمل کنند اما وقتی همه چیز را به دولت بزرگ و قدرقدرت سپردید، حالا دیگر دولت است که می‌تواند و می‌خواهد شما را تغییر دهد، اوست که مشخص می‌کند چه چیزی بخورید، چه چیزی بپوشید و چه موقع بیرون بروید یا نروید. به‌عبارتی، دولتی که آنقدر قوی است که می‌تواند همه چیز به شما ببخشد، همان دولتی است که می‌تواند همه چیزتان را از شما بگیرد.


✅ @karkhone