تا که قلب و نقد نیک آید پدید
در‌آمدی بر گونه‌شناسی نقد درون‌فرهنگی مولانا
نقد مولانا تاریخی بلند و دفتری پر برگ و رنگارنگ دارد. واژه‌ی نقد امروزه بر سنجش‌گری روشمند و روشنگر برای کشف و حذف خطا دلالت می‌کند. ولی در این مقال، نقد را نه به این معنای خاص و صحیح، بلکه به معنای گسترده‌ی این اصطلاح می‌گیریم اعم از نقد صحیح، یعنی نقد روشمند و روشنگر، و نقد نادرست چنان که هرگونه مخالفتی را در بر گیرد. برخی از آن‌چه این‌جا نقد مولانا می‌خوانیم، با سنجه‌های امروزین نقادی، نقد به شمار نمی‌آید چرا که از انواع عیوب و آفات مقام نقد رنجور است، و بیش از آن که حاصل کوشش‌هایی روشمند و روشنگر برای کشف و حذف خطا باشد، متضمن حمله‌هایی شخصی و شخصیتی، نیت‌خوانی، توطئه‌انگاری، بدگویی و تهمت‌‌افکنی، طعنه و توهین، یا برآمده از حمل کلام به سست‌ترین معنا و حمله به آن، یا بدفهمی یا ساده‌‌سازی و ساده‌اندیشی یا دیگر مغالطات مقام نقادی است.
در گونه‌شناسی حاضر، نقدهای درون‌فرهنگی در کانون توجه اند و به‌تقریب می‌توان گمان زد کمتر نمونه‌ای از نقدهای درون‌فرهنگی یافت می‌شود که در ذیل یکی از اقسام شش‌گانه‌ای که در این نوشتار معرفی شده‌اند، نگنجد. با این حال، گونه‌شناسی حاضر مدعی استقصای کامل و تامّ یا احصای شامل و عامّ همه‌ی نمونه‌های نقد مولانا نیست.
گونه‌شناسی حاضر با مناط دسته‌بندی رویکردها و رهیافت‌های معرفتی ناقدان سامان یافته است، هرچند در ذیل برخی از این گونه‌ها، گونه‌شناسی‌هایی خُردتر هم ممکن است و هم می‌تواند برای تدقیق این بحث، بسیار سودمند باشد. روشن است که با تغییر مناط تقسیم، گونه‌شناسی‌هایی دیگر به دست می‌آید.
غرض اصلی این نوشتار گونه‌شناسی نقد درون‌فرهنگی آرا و آثار مولانا ست، و نه نقادی این نقدها، گو این که توصیف خالص و تقسیم بی‌جهت سودایی نافرجام است و بی‌گمان هر جا پای گونه‌شناسی و سبر و تقسیم در میان است، ناگزیر گامی سنجش‌گرانه نیز روان است. در عین حال، گونه‌شناسی نقدها را می‌توان به نقشه‌برداری از چشم پرنده تشبیه کرد که حاصل آن تصویری است اجمالی از شهری متراکم و پرهیاهو، برای شناسایی اجمالی محله‌ها و اندازه‌ها و نسبت‌ها و جهت‌ها، در قیاس با نقادی نقدها که مستلزم فرود آمدن از تراز نگاه بیرونی بر زمین و زمینه‌ی نقد و جست‌وجوی خانه‌به‌خانه‌ی هر محله و وارسی و پیمودن و آزمودن تک‌تک کوچه‌ها و پس‌کوچه‌ها ست. نقادی نقدها مسیری متفاوت است و به دامنه‌هایی فراخ راه می‌گشاید پر از مناظر بدیع و تجربه‌های نو که جویندگان مشتاق و رهروان آزموده را به سیر و سفر و نقد و نظر فرامی‌خواند. در این مقاله، ناقدان مولانا در شش پایگاه معرفتی گونه‌شناسی شده اند:
نقدهای مشتغلان به عرفان و تصوف،
نقدهای متکلمان و متفقهان،
نقدهای انحطاط‌باوران و توسعه‌اندیشان،
نقدهای مهندسان فرهنگی و تمدنی،
نقدهای اهل تفکیک، و
نقدهای سبک‌شناختی ادیبان.
متن کامل مقاله سال گذشته در نخستین شماره‌ی نشریه‌ی نگاه آفتاب منتشر شد. آن متن اکنون به‌پیوست و هم‌چنین از طریق این پیوند در دست‌رس است.
محمد‌مهدی مجاهدی، هفتم مهرماه ۱۴۰۰
جان آگه با #فرهیختگان
در‌آمدی بر گونه‌شناسی نقد درون‌فرهنگی مولانا
نقد مولانا تاریخی بلند و دفتری پر برگ و رنگارنگ دارد. واژه‌ی نقد امروزه بر سنجش‌گری روشمند و روشنگر برای کشف و حذف خطا دلالت می‌کند. ولی در این مقال، نقد را نه به این معنای خاص و صحیح، بلکه به معنای گسترده‌ی این اصطلاح می‌گیریم اعم از نقد صحیح، یعنی نقد روشمند و روشنگر، و نقد نادرست چنان که هرگونه مخالفتی را در بر گیرد. برخی از آن‌چه این‌جا نقد مولانا می‌خوانیم، با سنجه‌های امروزین نقادی، نقد به شمار نمی‌آید چرا که از انواع عیوب و آفات مقام نقد رنجور است، و بیش از آن که حاصل کوشش‌هایی روشمند و روشنگر برای کشف و حذف خطا باشد، متضمن حمله‌هایی شخصی و شخصیتی، نیت‌خوانی، توطئه‌انگاری، بدگویی و تهمت‌‌افکنی، طعنه و توهین، یا برآمده از حمل کلام به سست‌ترین معنا و حمله به آن، یا بدفهمی یا ساده‌‌سازی و ساده‌اندیشی یا دیگر مغالطات مقام نقادی است.
در گونه‌شناسی حاضر، نقدهای درون‌فرهنگی در کانون توجه اند و به‌تقریب می‌توان گمان زد کمتر نمونه‌ای از نقدهای درون‌فرهنگی یافت می‌شود که در ذیل یکی از اقسام شش‌گانه‌ای که در این نوشتار معرفی شده‌اند، نگنجد. با این حال، گونه‌شناسی حاضر مدعی استقصای کامل و تامّ یا احصای شامل و عامّ همه‌ی نمونه‌های نقد مولانا نیست.
گونه‌شناسی حاضر با مناط دسته‌بندی رویکردها و رهیافت‌های معرفتی ناقدان سامان یافته است، هرچند در ذیل برخی از این گونه‌ها، گونه‌شناسی‌هایی خُردتر هم ممکن است و هم می‌تواند برای تدقیق این بحث، بسیار سودمند باشد. روشن است که با تغییر مناط تقسیم، گونه‌شناسی‌هایی دیگر به دست می‌آید.
غرض اصلی این نوشتار گونه‌شناسی نقد درون‌فرهنگی آرا و آثار مولانا ست، و نه نقادی این نقدها، گو این که توصیف خالص و تقسیم بی‌جهت سودایی نافرجام است و بی‌گمان هر جا پای گونه‌شناسی و سبر و تقسیم در میان است، ناگزیر گامی سنجش‌گرانه نیز روان است. در عین حال، گونه‌شناسی نقدها را می‌توان به نقشه‌برداری از چشم پرنده تشبیه کرد که حاصل آن تصویری است اجمالی از شهری متراکم و پرهیاهو، برای شناسایی اجمالی محله‌ها و اندازه‌ها و نسبت‌ها و جهت‌ها، در قیاس با نقادی نقدها که مستلزم فرود آمدن از تراز نگاه بیرونی بر زمین و زمینه‌ی نقد و جست‌وجوی خانه‌به‌خانه‌ی هر محله و وارسی و پیمودن و آزمودن تک‌تک کوچه‌ها و پس‌کوچه‌ها ست. نقادی نقدها مسیری متفاوت است و به دامنه‌هایی فراخ راه می‌گشاید پر از مناظر بدیع و تجربه‌های نو که جویندگان مشتاق و رهروان آزموده را به سیر و سفر و نقد و نظر فرامی‌خواند. در این مقاله، ناقدان مولانا در شش پایگاه معرفتی گونه‌شناسی شده اند:
نقدهای مشتغلان به عرفان و تصوف،
نقدهای متکلمان و متفقهان،
نقدهای انحطاط‌باوران و توسعه‌اندیشان،
نقدهای مهندسان فرهنگی و تمدنی،
نقدهای اهل تفکیک، و
نقدهای سبک‌شناختی ادیبان.
متن کامل مقاله سال گذشته در نخستین شماره‌ی نشریه‌ی نگاه آفتاب منتشر شد. آن متن اکنون به‌پیوست و هم‌چنین از طریق این پیوند در دست‌رس است.
محمد‌مهدی مجاهدی، هفتم مهرماه ۱۴۰۰
جان آگه با #فرهیختگان
Comments
Be the first to add a comment
Log in to comment