«ی»های عربی در فارسی
از دیگر «ی»هایی که در متون فارسی کاربرد بسیار دارد، بعضی از انواع «ی» عربی است؛ علاوه بر «ی» مشدد نسبت عربی که به همراه کلمات منسوب عربی یا به طور جداگانه وارد زبان فارسی شده است، «ی» ضمیر متکلم وحده عربی هم توانسته است در زبان فارسی نفوذ کند و جایگاهی برای خود بیابد. این «ی» مخصوصاً در نثر زمان صفوی و تیموری و همچنین تا چندی پیش از دهخدا مرسوم بوده است؛ مانند «فرزندی» یعنی «فرزند من» (دهخدا، بیتا:10).
به هر حال یای ضمیر متکلم عربی بیشتر در کلمات «منادی» که از عربی ـ بهویژه در نیایشها ـ وارد فارسی شده است؛ مانند نمونۀ پرکاربرد «الهی»:
الهی سینهای ده آتشافروز
در آن سینه دلی، وان دل همه سوز
(وحشی بافقی، 1369: 487)
از دیگر «ی» های عربی موجود در فارسی باید به «ی» تثنیه و «ی» جمع که همراه با کلمات مثنی و جمع وارد این زبان شده است اشاره کرد: «صالحین مؤمنین»، «امامَین عسکریَین» یا «طرفین دعوا»؛ البته به نظر میرسد این «ی» در واژگان فارسی راه نیافته است.
در اینجا شایسته است به «ی» در تعبیر ادبی «استادی» که ادبا به کار برده و میبرند و نیز در کلمات عربیگون «ابوی» و «اخوی» که در لسان برخی عربیمآبان هنوز هم به کار میرود، اشاره کنیم. این «ی» در واقع یای نسبت است که به انتهای صفات جانشین موصوف پیوسته است. به دیگر سخن، تعبیر «استادی» برای نمونه، کوتاهشده «آستانِ (/ محضر/ جناب/ حضرت) استادی» است؛ چراکه ادب و احترام اقتضا میکند که به هنگام خطاب یا ذکر بزرگان، محضر ایشان و نه مستقیماً خودشان را مورد خطاب یا یادکرد قرار دهیم و البته به مجاز مرسل با علاقه حال و محل یا مجاورت، خود ایشان مورد نظر خواهند بود.
امروزه نیز بزرگان و صاحبمنصبان را با تعابیری همچون «حضرت»، «محضر مبارک»، «مقام معظم»، «ریاست محترم»، «جناب آقای» و ... یاد میکنیم که همه از همین باب است. البته در خصوص «ابوی» و «اخوی» احتمال دیگری هم میتوان مطرح کرد و آن این است که این دو، خوانشِ رسمیشده «اَبُویَ» و «اَخُویَ» باشد که در گویش غیرفصیح و عامیانه عربیزبانان به جای «ابی (=پدرِ من)» و «اخی (= برادرِ من)» به کار میرود و فارسیزبانان به زعم خویش خواستهاند این گویش را عامیانهزدایی کنند.
@molavi_asar_o_afkar@ferdosesokhan