✳️ «کُرسی/ کُرسی»
❇️ پیش‌تر می‌پنداشتم میانِ «کُرسی» (ابزارِ گرمایش) و «کرسی» (صندلی) پیوندی معنایی برقرار است؛ می‌پنداشتم کرسی را بدان‌سبب کرسی نامیدند که چهارپایه‌‌ای صندلی‌مانند را روی منقل یا چالهٔ آتش قرارمی‌دهند تا موجب شعله‌ورشدنِ پوشش روی کرسی نشود. و این تصوّرِ اشتباه چندان هم غریب نبود، چراکه شنیده‌ام در افغانستان نیز «کرسی» را «صندلی» می‌نامند! گمان‌می‌کنم کسانِ دیگری نیز این‌گونه بیندیشند، حال‌آن‌که میانِ این دو واژه تنها اشتراکی لفظی برقرار است. کرسی در معنای صندلی، واژه‌ای عربی (معرّب از آرامی) است. پژوهشگران کاربردِ کرسی (:«صندلی» که واژه‌ای قرآنی و اصالتاً آرامی است) در زبان‌های اکدی، عبری و سریانی نیز یافته‌اند (واژه‌های دخیلِ قرآنی، آرتور جفری، ترجمهٔ فریدونِ بدره‌ای، انتشاراتِ توس، صص ۷_۳۴۶). اما کرسی، در معنای وسیلهٔ گرمایشی که در سال‌های اخیر تقریباً از زندگیِ ما حذف شده و کم‌و‌بیش به خاطره‌ها پیوسته، واژه‌ای چینی_ژاپنی است («فرهنگِ معین»: kutatsu؛ و نیز «فرهنگِ بزرگِ سخن»).
◀️ ازآن‌جاکه این وسیله در زندگیِ نسل‌های متأخّر بسیار پرکاربرد بوده، برخی پیشینهٔ حضورِ آن را در فرهنگِ ایرانی بسیار دیرینه‌تر ازآن‌چه به‌واقع بوده، پنداشته‌اند. ازهمین‌رو چندماهِ پیش که ژاپنی‌ها کرسی را به‌عنوانِ میراثِ فرهنگی و بومی خویش ثبت‌کردند فریادِ واأسفاهای برخی از هم‌وطنان بلندشد که: چرا نهادهای مسوول دربرابرِ این راهزنیِ فرهنگی سکوت‌پیشه‌کرده‌اند. یا عباراتی طنزآمیز هم‌چون «کرسیِ ژاپنی هم رسید!» در خبرگزاری‌ها مخابره‌شد.
◀️ اما تاآن‌جاکه کم‌و‌بیش جستجوکرده‌ام ظاهراً در متونِ کهن (قرونِ ۸_۴) از کرسی در این معنا نامی به‌میان‌نیامده و از کارکردِ وسیله‌ای مشابهِ آن نیز یادی‌نشده‌است. دستِ‌کم در آثارِ برجستهٔ زبانِ فارسی نشانه‌ای از کرسی نمی‌توان‌جُست. ازهمین‌رو در مضامینِ ادبی و ضرب‌المثل‌های فارسی نیز کرسی حضورِ چشم‌گیری ندارد.
◀️ اما نخستین‌بار در آثارِ بسیاری از سفرنامه‌نویسانِ فرنگی که در عهدِ صفوی به ایران آمده‌اند، این ابزار توصیف‌‌شده. دلاواله آن را به‌صورتِ چهارپایه و میزِ کوچک توصیف‌کرده که روی آن را با پارچه‌ای ضخیم و مملو از پنبه می‌پوشانند (ترجمه‌ی شجاع‌الدین شفا، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ص ۶۷). تاورنیه نیز توصیفی مشابه آورده (ترجمه‌ی ارباب‌شیرانی، انتشارات نیلوفر، ص ۲۹۸). اما گویا دقیق‌ترین توضیح و توصیف را باید در سفرنامه‌‌های شاردن و اولئاریوس یافت. شاردن می‌نویسد: "کف اتاق‌های زمستانی گودالی به عمق ۱۵ یا ۲۰ شست یا ۶ یا ۷ پا حفرمی‌کنند و در آن آتشِ کاملاً افروخته می‌گذارند و برای دوامِ بیش‌ترِ آتش، رویش قشری خاکستر می‌پوشانند و دورِ میز که پوششی دارد می‌نشینند و پوشش را تا روی سینه می‌کشند. این حرارت بسیار ملایم و مطبوع است و چنان آرام‌بخش است که خواب به دیدگان می‌آورَد" (سفرنامه‌ی شاردن، ترجمه‌ی اقبال یغمایی، نشر توس، ۱۳۷۲، ص ۸۷۶).
نمونه‌هایی نادر از حضورِ این واژه در منابع و شعرِ سبکِ هندی نیز پیشینه‌دارد. به گمان‌ام پراکندگیِ جغرافیاییِ کاربردش در متونِ این دوره نیز ریشهٔ چینی_ژاپنیِ آن را تأییدمی‌کند. در بهارِ عجمِ لاله‌تیک‌چند بهار ذیل "حوضِ کرسی" آمده: "مکانی که در آن زغال افروزند و بالای آن کرسی فرش‌کرده در ایام زمستان بنشینند:
آبِ عشرت آبِ جو دارد که در فصلِ* چنین
تابه‌گردن می‌شود در حوضِ کرسی غوطه‌خوار
(محمدسعید اشرف)
(تصحیح دکتر کاظم دزفولیان، انتشارات طلایه، ۱۳۷۹، ج ۲، ص ۷۴۸).
◀️ با آن‌که شاعرانِ سبکِ هندی به توصیفِ ابزار جدید (عینک، قبله‌نما و ...) بسیار حریص بوده‌اند، اما به کرسی کم‌تر پرداخته‌اند. یکی از شاعرانی که چندین‌بار از کرسی در شعرش یادکرده و از آن مضمون‌آفریده غنیِ کشمیری است. او جایی در توصیفِ سوز و سرما سروده:
کی شود از مشعلِ خورشید ساقِ عرش گرم
زین هوا هرچند کرسی کرد برپا آسمان؟
(دیوان، به‌کوشش احمدِ کرمی، نشریاتِ ما، ص۸۰)
او در قصیده‌ای دیگر نیز در وصفِ زمستان سروده:
چو کرسی جای گرمی هرکه در خلوت‌سرا دارد
نمی‌جنبد ز جا هرچند آتش زیرِ پا دارد
(همان، ص۸۰).
* شاید دراصل "فصلی" باشد.
❇️ مطلب ارسالی از: کانال « از گذشته و اکنون »
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan
❇️ پیش‌تر می‌پنداشتم میانِ «کُرسی» (ابزارِ گرمایش) و «کرسی» (صندلی) پیوندی معنایی برقرار است؛ می‌پنداشتم کرسی را بدان‌سبب کرسی نامیدند که چهارپایه‌‌ای صندلی‌مانند را روی منقل یا چالهٔ آتش قرارمی‌دهند تا موجب شعله‌ورشدنِ پوشش روی کرسی نشود. و این تصوّرِ اشتباه چندان هم غریب نبود، چراکه شنیده‌ام در افغانستان نیز «کرسی» را «صندلی» می‌نامند! گمان‌می‌کنم کسانِ دیگری نیز این‌گونه بیندیشند، حال‌آن‌که میانِ این دو واژه تنها اشتراکی لفظی برقرار است. کرسی در معنای صندلی، واژه‌ای عربی (معرّب از آرامی) است. پژوهشگران کاربردِ کرسی (:«صندلی» که واژه‌ای قرآنی و اصالتاً آرامی است) در زبان‌های اکدی، عبری و سریانی نیز یافته‌اند (واژه‌های دخیلِ قرآنی، آرتور جفری، ترجمهٔ فریدونِ بدره‌ای، انتشاراتِ توس، صص ۷_۳۴۶). اما کرسی، در معنای وسیلهٔ گرمایشی که در سال‌های اخیر تقریباً از زندگیِ ما حذف شده و کم‌و‌بیش به خاطره‌ها پیوسته، واژه‌ای چینی_ژاپنی است («فرهنگِ معین»: kutatsu؛ و نیز «فرهنگِ بزرگِ سخن»).
◀️ ازآن‌جاکه این وسیله در زندگیِ نسل‌های متأخّر بسیار پرکاربرد بوده، برخی پیشینهٔ حضورِ آن را در فرهنگِ ایرانی بسیار دیرینه‌تر ازآن‌چه به‌واقع بوده، پنداشته‌اند. ازهمین‌رو چندماهِ پیش که ژاپنی‌ها کرسی را به‌عنوانِ میراثِ فرهنگی و بومی خویش ثبت‌کردند فریادِ واأسفاهای برخی از هم‌وطنان بلندشد که: چرا نهادهای مسوول دربرابرِ این راهزنیِ فرهنگی سکوت‌پیشه‌کرده‌اند. یا عباراتی طنزآمیز هم‌چون «کرسیِ ژاپنی هم رسید!» در خبرگزاری‌ها مخابره‌شد.
◀️ اما تاآن‌جاکه کم‌و‌بیش جستجوکرده‌ام ظاهراً در متونِ کهن (قرونِ ۸_۴) از کرسی در این معنا نامی به‌میان‌نیامده و از کارکردِ وسیله‌ای مشابهِ آن نیز یادی‌نشده‌است. دستِ‌کم در آثارِ برجستهٔ زبانِ فارسی نشانه‌ای از کرسی نمی‌توان‌جُست. ازهمین‌رو در مضامینِ ادبی و ضرب‌المثل‌های فارسی نیز کرسی حضورِ چشم‌گیری ندارد.
◀️ اما نخستین‌بار در آثارِ بسیاری از سفرنامه‌نویسانِ فرنگی که در عهدِ صفوی به ایران آمده‌اند، این ابزار توصیف‌‌شده. دلاواله آن را به‌صورتِ چهارپایه و میزِ کوچک توصیف‌کرده که روی آن را با پارچه‌ای ضخیم و مملو از پنبه می‌پوشانند (ترجمه‌ی شجاع‌الدین شفا، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ص ۶۷). تاورنیه نیز توصیفی مشابه آورده (ترجمه‌ی ارباب‌شیرانی، انتشارات نیلوفر، ص ۲۹۸). اما گویا دقیق‌ترین توضیح و توصیف را باید در سفرنامه‌‌های شاردن و اولئاریوس یافت. شاردن می‌نویسد: "کف اتاق‌های زمستانی گودالی به عمق ۱۵ یا ۲۰ شست یا ۶ یا ۷ پا حفرمی‌کنند و در آن آتشِ کاملاً افروخته می‌گذارند و برای دوامِ بیش‌ترِ آتش، رویش قشری خاکستر می‌پوشانند و دورِ میز که پوششی دارد می‌نشینند و پوشش را تا روی سینه می‌کشند. این حرارت بسیار ملایم و مطبوع است و چنان آرام‌بخش است که خواب به دیدگان می‌آورَد" (سفرنامه‌ی شاردن، ترجمه‌ی اقبال یغمایی، نشر توس، ۱۳۷۲، ص ۸۷۶).
نمونه‌هایی نادر از حضورِ این واژه در منابع و شعرِ سبکِ هندی نیز پیشینه‌دارد. به گمان‌ام پراکندگیِ جغرافیاییِ کاربردش در متونِ این دوره نیز ریشهٔ چینی_ژاپنیِ آن را تأییدمی‌کند. در بهارِ عجمِ لاله‌تیک‌چند بهار ذیل "حوضِ کرسی" آمده: "مکانی که در آن زغال افروزند و بالای آن کرسی فرش‌کرده در ایام زمستان بنشینند:
آبِ عشرت آبِ جو دارد که در فصلِ* چنین
تابه‌گردن می‌شود در حوضِ کرسی غوطه‌خوار
(محمدسعید اشرف)
(تصحیح دکتر کاظم دزفولیان، انتشارات طلایه، ۱۳۷۹، ج ۲، ص ۷۴۸).
◀️ با آن‌که شاعرانِ سبکِ هندی به توصیفِ ابزار جدید (عینک، قبله‌نما و ...) بسیار حریص بوده‌اند، اما به کرسی کم‌تر پرداخته‌اند. یکی از شاعرانی که چندین‌بار از کرسی در شعرش یادکرده و از آن مضمون‌آفریده غنیِ کشمیری است. او جایی در توصیفِ سوز و سرما سروده:
کی شود از مشعلِ خورشید ساقِ عرش گرم
زین هوا هرچند کرسی کرد برپا آسمان؟
(دیوان، به‌کوشش احمدِ کرمی، نشریاتِ ما، ص۸۰)
او در قصیده‌ای دیگر نیز در وصفِ زمستان سروده:
چو کرسی جای گرمی هرکه در خلوت‌سرا دارد
نمی‌جنبد ز جا هرچند آتش زیرِ پا دارد
(همان، ص۸۰).
* شاید دراصل "فصلی" باشد.
❇️ مطلب ارسالی از: کانال « از گذشته و اکنون »
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan
Comments
Be the first to add a comment
Log in to comment