‏جنگ مائو با گنجشک‌ها

|کاوه فیض‌الهی

‏مکان: چین کمونیست
‏زمان: ۱۹۵۸ تا ۱۹۶۲
‏تلفات گنجشکی: ۶۰۰ میلیون تا یک میلیارد
‏تلفات انسانی: حدود ۴۵ میلیون

‏۹ سال پس از به قدرت رسیدن حزب کمونیست در چین، مائو تسه‌دونگ، بنیانگذار جمهوری خلق چین، به این نتیجه رسید که کشورش گنجشک لازم ندارد ... ‏

و به این ترتیب یکی از بزرگ‌ترین فاجعه‌های بوم‌شناختی تاریخ بشر را رقم زد. مائو از طبیعت نفرت داشت و معتقد بود که «انسان باید بر طبیعت چیره شود.» او می‌گفت مهم نیست چه قوانینی بر طبیعت حاکم است، «کوه بلند را وادار کنید در برابرتان سر خم کند؛ به رودخانه بگویید از کدام طرف برود.»

مائو در چارچوب یک برنامهٔ توسعه اقتصادی به نام «گامی بلند به پیش» کشاورزی خصوصی را ممنوع کرد و تمام فعالیت‌های کشاورزی را تحت حمایت دولت درآورد. در این دوره بود که جنگل‌تراشی‌های گسترده انجام شد. مخالفان و منتقدان به اردوگاه کار اجباری فرستاده می‌شدند.

در چارچوب این برنامه، «کارزار چهار آفت» به راه افتاد که در آن مائو دستور داد مردم تمام مگس‌ها، پشه‌ها، موش‌ها و گنجشک‌های چین را از بین ببرند. چرا گنجشک؟ زیرا محاسبه شده بود که هر گنجشک سالانه ۴.۵ کیلوگرم دانه می‌خورد و با حذف هر یک میلیون گنجشک می‌توان به ۶۰ هزار نفر غذا داد.

مائو از مردم خواست گنجشک‌ها را با تیرکمان بزنند، لانه‌هایشان را خراب کنند، جوجه‌هایشان را بکشند، و با ایجاد سروصدا این پرندگان را از بی‌خوابی هلاک کنند. برآورد می‌شود که چیزی بین ۶۰۰ میلیون تا یک میلیارد پرنده (که تعداد زیادی از آنها گنجشک نبودند) به دست مردم از پا درآمدند.

اما برندهٔ واقعی این جنگ حشرات آفتی همچون ملخ‌ها بودند که در نبود پرندگان با خیال راحت به جان محصولات کشاورزی افتادند و همه چیز را از بین بردند. در ابتدای سال ۱۹۶۰ که پیامدهای این دیوانگی آشکار شد، مائو دستور داد که دیگر گنجشک نکشید، اما خیلی دیر شده بود.

ترکیبی از عوامل گوناگون به قحطی ویرانگری انجامید. دولت کنونی چین که این ماجرا را «فاجعهٔ طبیعی» می‌نامد، تلفات این قحطی را رسماً ۱۵ میلیون نفر اعلام کرده اما در بعضی منابع تا ۷۸ میلیون نفر نیز ذکر شده است. هزاران نفر نیز به دست گرسنگان به قتل رسیدند و آدم‌خواری رواج یافت.

متخصصانی که با کشتار پرندگان مخالفت می‌کردند مجرم به شمار می‌آمدند. به پرنده‌شناس مشهور چین، تسوسین چنگ (۱۹۰۶ تا ۱۹۹۸) که با این کارزار مخالفت می‌کرد، گفته شد که «پرندگان عوامل سرمایه‌داری» هستند و مجبورش کردند روی سینه‌اش نشانی نصب کند که رویش نوشته بود «ارتجاعی».

برای آنکه تحقیرش کنند از او امتحان پرنده‌شناسی گرفتند. از او خواستند پرنده‌ای را شناسایی کند که از اجزاء چند گونه ترکیب شده بود و هنگامی که نتوانست حقوقش را به حداقل کاهش دادند و وادارش کردند راهروهای فرهنگستان چین را جارو بزند و توالت‌ها را بشوید.

آزار چنگ در دوران انقلاب فرهنگی چین ادامه یافت. در این دوران پژوهش علمی در چین متوقف شد و حزب کمونیست اعلام کرد «آنانکه باسوادترند ارتجاعی‌ترند.» در ۱۹۶۶ چنگ را در یک طویلهٔ گاو به زندان انفرادی انداختند. سرانجام در اواخر دههٔ ۱۹۷۰ بود که موفق شد کتاب‌هایش را منتشر کند.

✅ @karkhone