رابطه حكومت پهلوي و صاحبان صنايع (بخش چهارم)
عباس میلانی: سرمایهداران ايران در سقوط شاه نقشی نداشتند و البته برای حفظ او هم کاری نکردند
|به همت نشریه کارخانهدار به سال 1397
در دورانی که شاه و ایران در مسیر رشد بودند، این «نخواستن شاه» باعث میشد که شاه اقتدارش را حفظ کند، اما وقتی رژیم به بحران رفت فقدان این نوع تشکیلات باعث شد که نتوانند کار خاصی انجام بدهند. تنها کاری که کردند، رضایی یک تعدادی از آنها را دور هم جمع کرد و آن هم ظاهرا به تشویق اشرف، که «مملکت داره از دست میره، آخوندها دارن میان، تودهایها دارن میان و بههرحال این وضع ماست … و در هر حال چکار کنیم؟» فکر میکنم سعی کردند ۲۰ میلیون تومان در آن زمان جمع کنند تا یک جریانی در مقابل آن موج ایجاد کنند، که هم خیلی دیر بود و هم خیلی کم بود …
به نظر شما این درگیریها که بین شاه و سرمایهدارهای بزرگ در حولوحوش سال ۵۶ و نزدیک به انقلاب روی داد، چه اندازهاش ناشی از انگیزههای فردی، با توجه به شناختی که از شخصیت فردی شاه دارید، بود و چقدرش مرتبط با انگیزههای اجتماعی و اقتصادیاش بود؟
در مورد همه درگیریها که نمیدانم، من در مورد بعضی از موارد میدانم. از بین آن مواردی که من میدانم، گهگاه مسایل شخصی هم بوده، ولی عمدهاش همین مسایل سیاسی بود. مثلا سر قضیه شکر، خرید شکر، البته آن مساله صنعتی نیست ولی یک نمونه است که چطور وزیر [بازرگانی] و معاون وزیر مملکت را «دراز میکنند» به جرم اینکه اینها در خرید شکر دست بردند. اما دلیلی که مثلا این مساله پیش آمد این بود که آقایان و اشرف پهلوی که به نوعی انحصار شکر را در اختیار داشتند، ناراحت بودند که چرا انحصار شکر را از دست دادند! من این موضوع را مفصل در کتابم نوشتم. اینها نمیدانستند که این Future Marketیعنی چه! [فریدون] مهدوی رفته بود در این Future Marketشکر خریده بود. بعد اینها گفتند که ببینید قربان این دزدی کرده! در این ماه قیمت بازار شکر این قدر بوده، این آقا به این قیمت خریده!
خب! این آقا رفته در Future Market خریده، این مارکت به او میگوید که قیمت شکر بالا خواهد رفت و برای اینکه زمانی که قیمتاش بالا رفت آن مقدار ندهی، الان میخری! … شاه هم به او گفته بود که «ما با انگلستان و آمریکاییها و اروپاییها در حال دعوا هستیم و میخواهند به ما فشار بیاورند و تحریم کنند و نگذارند قند و شکر و گندم بخریم، تو برو هر چی شکر و گندم میتوانی بخر!» اینجاست که دعوا جنبه شخصی دارد… یا مثلا بعضی از این شرکتها برای هم میزدند تا قرارداد را خودشان بگیرند… . در اکثر موارد وقتی به گوش شاه میرسید، اگر موضوع مربوط به خانواده خودش نبود، سعی میکرد مساله را با انصاف حل کند. من چندین و چند آدم صنعتی را، چه در غرب و چه در ایران می شناسم، وقتی که داشتم روی یکی از کتابهایم کار میکردم و با آنها صحبت میکردم، همین را میگفتند. میگفتند «گاهی مثلا میخواستی قراردادی را بگیری برخورد میکردی به جایی که نمیرسید، چون طرف پشتاش کوه بود! ولی وقتی مثلا به گوش شاه میرسید که فلانی فلان قدر پول گرفته تا فلان قرارداد را بگیرد، معمولا دستور رسیدگی میداد. در همین اسناد اردشیر زاهدی که الان موجود است، کلی گزارش وجود دارد که به شاه میفرستد که شکایت کرده که در فلان ماجرا فلان قدر به فلان کس پول دادند، و این قرارداد رو به ما ندادند در حالی که قیمت ما پایینتر بوده … یکی دو مورد هم هست که شاه میگوید «نه اینها مزخرف میگن و من خبر دارم»، اما معمولا دستور پیگیری میداد که ببیند داستان چیست. یا مثلا بفرستید برای فلان کس، بفرستید برای ساواک، بفرستید برای علم … .
نشانههایی ازتبدیل سرمایهداران به طبقه اجتماعی ظاهر شده بود
در آن مقطع که به نوعی یک طبقه سرمایهداری صنعتی شکل گرفته، چرا ما شاهد نمود اجتماعی این طبقه نیستیم؟ یعنی چرا این طبقه سرمایهداری صنعتی در ایران در قالب یک طبقه اجتماعی ظاهر نشد؟ آیا دلیل خاصی داشت؟
براساس نظر هگل، آنها یک طبقه اجتماعی محسوب میشدند! هگل یک مفهومی دارد که میگوید یک طبقه در خودو یک طبقه برای خود. طبقه در خود وقتی است که تمام وجنات و ملزوماتش هست، ولی انسجام فکری، انسجام اداری و انسجام رویه در جامعه ندارد. وقتی که انسجام رویه در جامعه ایجاد کند، میشود طبقه برای خود. در مورد بحث ما هم، آنها داشتند طبقه میشدند. یعنی شما میتوانید نشانهها را ببینید. مثلا بهترین دانشکده مدیریت اقتصادی جهان را آوردند در ایران. شعبه «هاروارد» را در ایران تاسیس کردند. لاجوردیها هزینهاش را دادند. یکی از برادرهای لاجوردی که فارغ التحصیل هاروارد بود این کار را کرد. دانشگاهی که قرار بود بهترین مدیران ایران را تربیت کند، هر کسی آنجا MBA میگرفت، مدرکش MBA هاروارد بود.
✅ @karkhone