جلوه های فضاسازی در غزلهای سیمین بهبهانی ( ۱ ) ( اصلاح شده )
بسیاری از غزلهای زندهیاد سیمین بهبهانی در دورۀ کمال شاعری او از ساختار قوی و فضاسازیهای بدیع برخوردارند که حاصل وقوف شاعر بر ظرفیت و ظرافتهای معنایی _ موسیقاییِ واژگان در بافت نحوی، و خصلتهای زیباشناختی دیگر عناصر شعری است.
در این غزل رمزی و تمثیلی :
و نگاه کن به شتر، آری که چگونه ساخته شد باری
نه ز آب و گِل که سرشتندش، ز سراب و حوصله پنداری
و سراب را همه میدانی که چگونه ديدهْ فريب آمد
و سراب هیچ نمی داند که چگونه حوصله میآری
و چگونه حوصله میآری، به عطش به شن به نمکزاران
و حضور گستره را دیدن ، به نگاهی از سر بیزاری
و نگاه کن که نگاه اينجا، ز شيار شوره نشان دارد
چو خطوط خشک پس از اشکی که به گونههات شود جاری
و به اشک بين که تهی کردت، ز هر آنچه مايۀ آگاهی
و تو اين تهی شده را بايد، ز کدام هيچ بينباری
و در اين تهی شده میبینی، هيمان اشتر عطشان را
که جنون برآمده با صبرش، نرود سبک به گرانباری
و جنون دو نيشۀ رخشان شد، به صف خشونت دندانها
که ز صبر کينه به بار آید، که ز کینه زخم شود کاری
و نگاه کن که به کین توزی، رگ ساربان زده با دندان
ز سراب حوصله تنگ آمد، و نگاه کن به شتر، آری
( یک دریچه آزادی، صفحات ۲۶۷ و ۲۶۸)
که از قویترین و ساختمندترین غزلهای شاعر به شمار میآید، جلوههای فضاسازی بسیار خیرهکننده است :
۱ _ مصرع اول غزل، برگردانِ آیه ۱۷ از سوره غاشیه است: اَفلا ینظرون اِلَی الاِبل کَیفَ خُلِقَت: چرا به شتر نمی نگرند که چگونه آفریده شد؟
لحن خطابی، محکم و آرکاییک شعر، با آهنگ کلام قرآن، همخوان است.
۲_ ابیات غزل، شبیه ساختار آیات قرآن با " و " آغاز شدهاند تا هم فضای قرآنی کلام را تقویت کنند و هم جنبۀ روایی شعر را. افزون بر این، تکرار " و " ها در آغازۀ ابیات، هم استمرار حرکت شتر را در صحاری لایتناهی، و هم تداوم صبوریاش را تداعی کرده اند.
۳_ وزن غزل: متفاعلن فعلاتن فع متفاعلن فعلاتن فع ( بحر کامل مثمن مقطوع مرفّل) با هنجار و هیمنهای آرام و با طمٱنینه، یادآور شیوۀ رهنوردی شتر در بیابانهای دور و دراز، و حتی طنين صدای زنگولۀ گردن شتران است.
شبکۀ واژهها و ترکیبها: سراب، حوصله، دیدهْ فریب، عطش، شن، نمکزاران، بیزاری، شيار شوره، خطوط خشک، تهی، هَیَمان اشتر عطْشان، جنون، گرانباری، خشونت، دندانها، صبر، کینه، زخم، کینتوزی، رگ ساربان و... به طرزی گویا و گیرا، فضای خشک خشن، تلخ و تبدار زندگی بیابانی و خصوصاً پویۀ پیوسته در شن و شورهزار را در سراسر غزل دمیده و تنیده است.
در ابیات پایانی نیز همنشینی واژگانِ همبافت نظیر هيمان، عطشان، جنون، گرانباری، نيشه، خشونت، دندانها، کین توزی، رگ، ساربان و... در القای حس و حالت خشم و کینۀ شتر و حملهور شدنش به ساربان نقشی مؤثر ایفا کرده اند.
این تمهیدات و ترفندهای زبانی و بلاغی در مجموع، اثری واجد فرم و فضای هنری را رقم زدهاند.
(برگرفته از کتابِ در دست نگارش " جلوهها و جنبههای فضاسازی در شعر معاصر ایران)
محمدرضا روزبه، مهر ماه ۱۳۹۶
@Mohammadrezarouzbeh@molavi_asar_o_afkar@ferdosesokhan