مُشتومال
وقتی اسم مُشتومال میآید، اولازهمه، چه تصویری در ذهنتان شکل میگیرد؟ احتمالاً تصویر دلاکی در خاطرتان نقش میبندد که همهی قوّت و قدرت خود را بهکار گرفته و با «مُشت» دارد کَتوکول کسی را میمالد. درست است؟
بسیار خوب. احتمال دارد و احتمالش هم زیاد است که مُشتومالدهنده واقعاً و دقیقاً، همین کار را با مُشتومالگیرنده بکند؛ ولی از نظر لفظی، واژهی «مُشت» در لفظ «مُشتومال»، ربطی به آن مُشت بهمعنای پنجهی درهمکشیده و آمادهی کوبیدن ندارد.
حتماً میگویید: «اِ...! پس چیست؟!» ساخت واژگانی مُشتومال مثل ساخت واژگانی «گفتوگو» است؛ یعنی:
سِتاک گذشته + و + سِتاک حال
بله، درست متوجه شدهاید: «مُشت» در «مُشتومال»، مصدر کوتاه از مصدرِ کاملِ «مُشتن» است. مصدر مُشتن شکل دیگر مصدر «مالیدن» است.
مثل این است که هم «گفتن» داشته باشیم، هم «گوییدن» و فقط «گوییدن» بمانَد و «گفتن» منسوخ بشود. بهنظر میرسد که علت این پدیده، گرایش فارسیزبانان معاصر به باقاعدهترشدنِ دستگاهِ صرفیِ فارسی است. این حالت در «لِشتن» و «لیسیدن» و نیز، «سَختن» و «سنجیدن» هم رخ داده است.
💡البته یک احتمال هست که «مُشت» در مشتومال با «مُشت» در مُشتولگد از یک ریشه باشند. از نظر ریشهشناختی این احتمال مردود است؛ زیرا این هر دو با اینکه در پهلوی یکسان تلفظ میشوند، از دو ریشهاند. ریشهی اولی -marz و در ایرانی باستانی -mṛšta* است؛ ولی ریشهی دومی نامعلوم است و در ایرانی باستان -mušti* است. مضاف بر اینکه معادلهای این دو واژه در اوستایی و سنسکریت هم کاملاً باهم متفاوتاند.
منابع:
۱. محسن ابوالقاسمی، فعلهای فارسی دَری، چ۱، تهران: ققنوس، ۱۳۷۳، ص۲.
۲. دیوید نیل مکنزی، فرهنگ کوچک زبان پهلوی، ترجمهٔ مهشید میرفخرایی، چ۶، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۹۴، ص ۱۰۹ و ۲۹۹.
۳. محمد حسندوست، فرهنگ ریشهشناختی زبان فارسی، ج۴، چ۱، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، ۱۳۹۳، ص ۲۶۱۷ و ۲۶۲۰.
#زبان_فارسی
#واژه
#واژهشناسی
@moeennaamak@molavi_asar_o_afkar@ferdosesokhan