☑️اگر چه سعی مارکس بر این بود که نظریهی ارزش کار را چنان تا سرحداتش پیش ببرد که به عاملی علیه سرمایهدار بدل شود، اما بدین ترتیب سهواً ضعفهای منطق نظری و فرضهای بنیادین نظریه را به نمایش گذاشت. حق به جانب مارکس است، آنجا که میگوید اقتصاددانان کلاسیک نتوانستهاند توضیح مکفی برای سود سرمایهدار ارائه بدهند. اما خود مارکس هم در این راه شکست خورد. این چنین بود که جامعهی عالمان اقتصادی در سالهای پایانی قرن نوزدهم به رد نظریهی ارزش کار رسید. اقتصاددانان جریان اصلی حالا باور دارند که سود سرمایهدار از استثمار کارگر حاصل نمیشود. در عوض معتقدند سود ایشان از چشمپوشیدن بر مصرف امروز، خطر کردن و سامانبخشی تولید به دست میآید.
🔻از خود بیگانگی
به هر روی، مارکسیسم تنها نظریهی ارزش کار نیست. مارکس علم اقتصاد و فلسفه را در هم بافت تا نظریهی جامعی بسازد در باب تاریخ بشر و تغییر اجتماعی. برای مثال میتوان از مفهوم از خود بیگانگیاش یاد کرد که نخستین بار در اثرش «دستنوشتههای اقتصادی-فلسفی ۱۸۴۴» به تفصیل آمده است و نقش مهمی در نقدش بر سرمایهداری ایفا میکند.
مارکس بر این باور بود که مردم به تبع ماهیتشان، موجوداتی آزاد و خلاقند که توان بالقوهی تغییر بنیادین جهان را دارا هستند. اما در مشاهداتش به این نتیجه رسید که دنیای معاصر، دنیایی که به لحاظ فنآوری تکامل یافته است، به ظاهر به تمامی به فرمان ما نیست. مارکس بازار آزاد را برای مثال به «آنارشیک» بودن و زیر فرمان نبودن محکوم میکرد. مدعی بود شیوهی که در اقتصاد بازار روابط ما به واسطهی خرید و فروش خودانگیختهی مایملک خصوصی، و به امر قوانین عرضه و تقاضا هماهنگ میشود، مانع از آن میشود که بتوانیم مهار سرنوشتهای فردی و جمعیمان خود را به دست داشته باشیم.
مارکس سرمایهداری را محکوم میکرد که نظامی است از خودبیگانهگر برای تودهها. استدلالش در این راه چنین بود:
به رغم آنکه کارگران کالاهای بازار را تولید میکنند، همه چیز به فرمان نیرویهای بازار است، نه به فرمان کارگران. مردم مجبور اند برای سرمایهدارنی کار کنند که بر جهاز تولید اختیار تام دارند و قدرت در محل کار در ید ایشان است. مارکس میگفت کار یکنواخت و مایهی خفت کارگر میشود چنان که بیشتر شایستهی ماشینها است تا انسانهایی آزاد و خلاق. در نهایت مردم خود به اشیاء بدل میشوند، مکانیسمهایی روباتگونه که ارتباطشان را با طبیعت انسانی از کف دادهاند، که تصمیماتشان را بر اساس ملاحظات سردِ سود و زیان اتخاذ میکنند، که ارزش و نیاز انسانی در نظرشان بیاهمیت جلوه میکند. مارکس اینچنین نتیجه گرفت که سرمایهداری مانعی است بر سر راه استقرار جامعهای انسانی به دست خود ما انسانها.
☑️مفهوم از خود بیگانی مارکس بر فرضی حیاتی اما به واقع متزلزل تکیه داده است. فرض میگیرد که مردم میتوانند با موفقیت، جامعهای پیشرفته و بازارمحور را منسوخ کرده و به جایش جامعهای دموکراتیک بنشانند که به توافق جمعی برنامهریزی شده باشد. مارکس مدعی است از خود بیگانگی ما نه فقط از آن رو است که بسیارانی از میانمان به محنت مشاغلی ملالآور-یا حتی خفتبار-داخلند، نه فقط به سبب آن است که رقابت در بازار باعث شده سود را عزیزتر از نیاز انسانی بپنداریم، بلکه همچنین از آنجا نشات میگیرد که هنوز جامعهای کاملا برنامهریزیشده و به فرمان خود بنیان نگذاشتهایم، هنوز به جامعهای عاری از رقابت و سود و زیان و پول و مالکیت خصوصی و غیره و ذلک دستنیافتهایم، جامعهای که در پیشبینی مارکس ظهورش حین گذار جهان از خلال تاریخ اجتنابناپذیر است.
اما بزرگترین مشکل نظریهی از خود بیگانگی مارکس از این قرار است: حتی امروزه و با آخرین پیشرفتهای فنآوری محاسباتی و ارتباطی، هنوز نمیتوانیم جامعهای با برنامهریزی جامع همگانی مستقر کنیم که بتواند نقطهِ پایانی بر کمیابی منابع بگذارد. مارکس برای سخن گفتن از «از خود بیگانی» تحت شرایط سرمایهداری، میبایست فرض کرده باشد که موفقیت در برنامهریزی جامعه امری ممکن است. اگر برنامهریزیهای سوسیالیستی در عمل به کار نیایند، مفهوم از خود بیگانگی مارکس از هم میپاشد. از خود بیگانگی از این لحاظ تنها وقتی مفهومی معنادار است که راه چارهی بدیلی در دست باشد، چارهای که خود تولیدِ از خود بیگانگی نکند.
🔻سوسیالیسم علمی
مارکس که ضدآرمانشهرگرایی ثابت قدم بود، ادعا میکند نقدش بر سرمایهداری بر پایهی آخرین پیشرفتهای علمی بنا شده است. او آراء خودش را سوسیالیسم علمی خواند تا بدین وسیله رویکردش را از آنِ دیگر سوسیالیستها (برای مثال آنری دو سنسیمون و شارل فوریه) متمایز کند چه اینها بیشتر به نظر به رؤیا پرداختن در باب آیندهای آرمانی قانع میبودند بیکه درک درستی از چگونگی کارکرد واقعی جامعهی موجودشان داشته باشند.
@cafe_andishe95