نینوا در نوای سنایی - ۱
نوشتار پیشروی که مدتها قبل به خامه اینجانب نگارش یافته و در دو بخش تقدیم خواهد شد، پیش از این در تاریخ ۱۳۹۰/۰۹/۱۳ در روزنامه "جام جم" منتشر شده است.
در تاریخ دیرین و پرفراز و نشیب کهن دیار ایران، کم نبودهاند بزرگانی که در سیر الی الله، شیفته و شیدا شده و آسیمهسر گام در طریق عرفان نهاده تا با فناء فی الله نه تنها خود را از قید و بند زندگی مادی وارهانند، بلکه با روی برتافتن از آن، طعم و لذت وصل معشوق جاودانه را نیز دریابند. آنچه روشن است، ادبیات پرمایه پارسی بیش از همه مدیون و مرهون این بزرگان است، زیرا همان گونه که بسیاری از اندیشمندان نامآور و ازجمله آنان، ذبیح الله صفا در مجموعه عظیم و ارزشمند تاریخ ادبیات ایران آوردهاند شعر پارسی در بنمایه و پیکر خود وامدار اندیشههای دینی و عرفانی است. حضور تاریخی شاعران برجسته و عارفان نامداری چون مولوی، عطار، ابوسعید ابوالخیر، حافظ، شاه نعمتالله ولی، ابوالحسن خرقانی، سنایی غزنوی و بسیاری دیگر که ذکر نام یکایک آنان خود مثنوی هفتاد من کاغذی را میطلبد، بردرستی گفتار فوق گواه است.
در سیاهه بلند بالای اسامی عارفان پارسی سرا، نام سه تن دوچندان میدرخشد و به تعبیر محمدرضا شفیعی کدکنی، شاعر و استاد برجسته ادبیات فارسی، در دریای پهناور ادب عرفانی سه موج بزرگ، سه خیزاب بلند شگفتیزا وجود دارد: سنایی غزنوی، عطار نیشابوری و مولانا جلالالدین محمد بلخی. شعر این سه نامدار اوج و قله شعر عرفانی پارسی است و میراث اندیشه اینان بالاترین میراث معنوی تبار انسان در عرصه جهانبینی عرفانی. مولانا خود نیز اشارتی بدین مضمون داشته است:
عطار روح بود و سنایی دو چشم او
ما از پی سنایی و عطار می رویم
آنچه واکاوی و کنکاش در آثار این سه عارف پرآوازه به دست می دهد، آن است که در ژرفای اندیشه و عمق گفتههایشان، مهر و هواخواهی امام حسین(ع) کاملا هویدا و نمایان است. درحقیقت، سنایی، عطار و مولوی، از امام حسین(ع) به مثابه نماد انسان کامل یاد کردهاند.
نگارنده پیش از این در ۱۳۸۹/۰۹/۲۳ طی مقالهای با عنوان "نینوا در نوای رومی" که در همین روزنامه(جام جم) به چاپ رسید به واکاوی دیدگاه مولانا درباره امام حسین(ع) پرداخته است. آنچه در این مقاله مطمح نظر بوده، بررسی باورهای سنایی در این باره است و اگر خدا بخواهد بازبینی افکار عطار درباره حضرت سیدالشهدا بماند برای شاید وقتی دیگر.
ابوالمجد مجدود بن آدم سنایی غزنوی را که در سده ششم هجری میزیست، می توان کاروانسالار شعر آیینی در زبان پارسی برشمرد. جستجو و کاوش در رسائل و دواوین منثور و منظوم او که مورد تحسین و ستایش بزرگان نامآور قرار گرفته، پژوهشگر را به این نکته رهنمون میسازد که در ژرفای اندیشه و عمق گفتههای این عارف و شیدای شهیر، مهر و هواخواهی اهل بیت پیغمبر اکرم(ص) و آل علی(ع) کاملا هویدا و نمایان است. دلایل و براهین زیادی برای اثبات این مدعا وجود دارد و از آن جمله می توان به ابیات زیر اشاره کرد:
چون همی دانی که شهر علم را حیدر در است
خوب نبود جز که حیدر میر و مهتر داشتن
مر مرا باری نکو ناید ز روی اعتقاد
حق حیدر بردن و دین پیمبر داشتن
آن که او را بر سر حیدر همی خوانی امیر
کافرم گر می تواند کفش قنبر داشتن
جز کتاب الله و عترت ز احمد مرسل نماند
یادگاری کان توان تا روز محشر داشتن ...
هشت بستان را کجا هرگز توانی یافتن
جز به حب حیدر و شبیر و شبر داشتن
گر همی مومن شماری خویشتن را بایدت
مهر زر جعفری بر دین جعفر داشتن
سنایی در جایی دیگر با تولی جستن به خاندان رسول و تبری خواستن از آل امیه نه تنها دگربار علاقه وافر خود به اهل بیت پیامبر را آشکار میسازد، بلکه شرط ورود به بهشت برین را دوستی آنان میخواند:
دو سبب را امید می دارم
گرچه آلوده و گنهکارم
که نجاتم دهی بدین دو سبب
زین چنین جمع بی خبر یارب
آن یکی حب خاندان رسول
حب آن شیر مرد جفت بتول
و آن دگر بغض آل بوسفیان
که از ایشان بدو رسید زیان
بسیاری دیگر از اشعار سنایی نیز چنین معنایی را در ذهن تداعی میکنند. به عنوان نمونه در یکی از اشعارش بیزاری خود از هر آن کس که با علی(ع) دشمنی دارد، خبر داده است:
جانب هر که با علی نه نکوست
هر که گویی باشد من ندارم دوست
گفتنی است، سنایی چنان دلباخته آل رسول است که عداوت و کینه آنان را در حکم کفر و ارتداد میپندارد:
آن که را عمرو عاص باشد پیر
یا یزید پلید باشد میر
مستحق عذاب و نفرین است
بدره و بدفعال و بددین است
ادامه دارد ... .
@AmirNematiLimaee@molavi_asar_o_afkar@ferdosesokhan