«عُرس»، جشنی در سوگِ عرفا
در متونِ عرفانی، از همان سدههای نخست (۶_۵)، ضمنِ گزارشِ مراسمِ خاکسپاریِ عرفا، گاه از «عُرس» (که با عروسی همریشه و به معنای جشن و شادمانی است)، سخنبهمیانمیآید. و سبب آن است که در عرفان مرگ یعنی رهایی از بند و تنگنای حیات. و صوفیان در مراسم خاکسپاریِ عزیزان همچون روز عروسی، پایکوبی و دستافشانی میکردهاند. در اسرارالتوحید هنگامِ اشاره به تعزیتِ شیخ از عُرس سخن رفته (ج۳۶۱/۱، بهتصحیح استاد شفیعی کدکنی) و در مرصادالعباد نیز میخوانیم: «چون صوفیان را عزیزی وفات کند، به عُرس او سماعکنند» (ص۳۶۴، بهتصحیحِ استاد ریاحی). خاقانی نیز سروده:
چو نقلکرد روانش مسافرِ ملکوت
برای عُرسش بر عرش خرقه کرد وطا (ص۱۴، بهتصحیح استاد سجادی).
و این باور تاحدی با باورِ بهدینان که شیون و مویه در مرگِ عزیزان را عملی اهریمنی میانگاشتند، قرابتدارد. در اندیشهٔ زرتشتی، شادی سرچشمهای سپنتامینویی و اهورایی دارد و دربرابرِ آن، شیون و زاری رفتاری است اهریمنی.
در ادبیاتِ فارسی بیش از هر متنی در آثارِ مولوی، خاندان و مناقبنگارانِ او و نیز سلسلهٔ مولویه از عُرس یادشدهاست. زیباترین اشاره دراینباب در غزلی از مولانا بازتابیافتهاست. آنجاکه دربابِ مرگِ خویش گوید:
به روزِ مرگ چو تابوتِ من روان باشد
گمانمبر که مرا دردِ این جهان باشد
برای من مگریّ و مگو: دریغ دریغ!»
به دوغِ دیو درافتی، دریغ آن باشد
جنازهام چو ببینی مگو «فراق فراق!»
مرا وصال و ملاقات آن زمان باشد
مرا به گور سپاری مگو «وداع وداع!»
که گور پردهٔ جمعیّتِ جنان باشد
فروشدن چو بدیدی برآمدن بنگر
غروبْ شمس و قمر را چرا زیان باشد؟! [...] (کلیاتِ شمس، بهتصحیح استاد فروزانفر، ج۲۰۹/۲).
و بنابه اشارهٔ افلاکی، مولانا پساز مرگِ حسامالدین چلپی «فرمود تا بشارتها و نقارهزنان آوردند [...] و حضرتِ خداوندگار تا تربتِ حضرتِ بهاءولد چرخزنان و سماعکنان میرفت» (مناقبالعارفین، بهکوششِ تحسین یازیجی، ج۷۱۳/۲).
در ابتدانامهٔ سلطان ولد نیز در شرحِ مرگِ صلاحالدین زرکوب آمده، او خود تأکیدکردهبود بر گورش «عُرس» بهجایآورند (بهتصحیح استاد موحد و زندهیاد علیرضا حیدری، ص۱۱۸).
و چنانکه آمد این باور مضمونی مکرر در آثارِ مولوی بهخصوص کلیاتِ شمس است. ازهمینرو در شرحِ ابیاتی از کلیاتِ شمس که در آنها از «عُرس» سخنرفته نباید به توضیحاتی همچون «عروسی یا نکاح» بسندهکرد. نمونهرا در «شرحِ دیوانِ کبیر» بهکوشش جنابِ آقای دکتر توفیقِ سبحانی( ۱۳۸۵، انجمنِ آثار و مفاخرِ فرهنگی، ج۴۸۸/۱)، ذیلِ بیت:
ذرهذره دف زدی و کفزدی در عُرسِ او
گر روابودی شدن پیدا نهانِ عاشقان
آمده: «عروسی، نکاح». و این توضیح بههیچ رو مفهومی را که مرادِ شاعر بوده، گزارش نمیکند. چراکه در دنبالهٔ این بیت میخوانیم:
چون تنِ عاشق درآید همچو گنجی در زمین
صد دریچه برگشاید آسمانِ عاشقان
در کفن پیچیده بینید ای عزیزان کوهِ قاف
چشمبند است این عجب یا امتحانِ عاشقان؟!
خرمنِ گل بود و شد از مرگ، شاخِ زعفران
صد گلستان بیش ارزد زعفرانِ عاشقان [...]
نکتهٔ آخر آنکه از روزگارانِ دور تا اکنون در روزِ مرگِ بیدل، در هندوستان و افغاستان مراسم عُرسِ بیدل (سماع و بیدلخوانی) برگزار میشود. و در ایران نیز تاکنون پنجبار کنگرهٔ عُرسِ بیدل برگزارشده (پنجمین عُرس: ۵_۱۴ تیر ۱۳۹۷). هرچند این رسم در ایران بیشتر با صبغهای پژوهشی برگزارمیشود*.
*این یادداشت بخشی است از مقالهٔ نگارنده باعنوانِ «نگاهی به دیوانِ کبیر، بهکوشش دکتر توفیق ه. سبحانی»، چاپشده در فصلنامهٔ نقدِ کتابِ ادبیات، س اول ش اول، ۱۳۹۴، صص۹۰_۷۱.
یادداشتهای ادبی احمدرضا بهرامپور عمران
مطلب ارسالی از: کانال « از گذشته تا اکنون »
@molavi_asar_o_afkar@ferdosesokhan