فرایندهای واجی(آوایی)
هرگاه صورت گفتاری کلمات باصورت نوشتاری آنهامعادل(=برابر)نباشدکه این امربه دلیل ویژگیهای آوایی زبان است ودرطول زمان اتفاق می افتد،به این دگرگونی ها((فرایندواجی))می گویندویکی ازدلایل #دوتلفظیهای زبان نیزهمین است که البته فرایندهای واجی درهمه ی زبانها اتفاق میافتد.
فرایندواجی به چهارشکل است :
۱ -کاهش
۲-افزایش
۳-ابدال
۴-ادغام
۱-کاهش:درطول عمریک زبان گاهی واجهای کلمه اندک اندک حذف می شوندکه این پدیده گاه درواژگان خودزبان ویاواژگان عاریتی(دخیل)اتفاق میافتد
مانند:
الف:حذف همزه پس ازمصوت بلند((آ)درپایان واژه های عربی مثل:انشاء،املاء،و.......
ب:حذف واج/ت/،/د/درزنجیره ی گفتار،زمانی که آخرین واج های یک هجای کشیده (چهارواجی) باشد.مانند:
دست بند-->دس بند
قندشکن-->قن شکن
ویااین که واج های/ش وت/درکنارهم بیایند،واج/ت/تلفظ نمی شود.مثل:
گوشت کوب--.>گوش کوب و...
ج)امکان حذف همزه آغازی برخی ازواژه ها درزنجیره ی گفتار،مثل:
برافتاد-->برفتاد
بازآمد-->بازامد
خوش آواز-->خوشاواز سرافرازی-->سرفرازی
۲-افزایش:گاهی برای آسان شدن تلفظ میان دومصوت یک صامت اضافه می شودکه به آن #واج_میانجی می گویندکه این میانجی گاه درنوشتارظاهرمی شود مثل:
سبزیجات(ج)
تشنگی(گ)
موی کوتاه(ی)
خانه یدوست(ی)و....
وگاهی درنوشتارظاهرنمی شودمثل:
کلمه ی(خیابان)که از(خ یابان-->خی یابان-->خیابان )تشکیل شده است ویاکلمه ی(س یاست-->سی یاست-->سیاست) ویاکلمه ی (پ یاز-->پی یاز-->پیاز)
۳-ابدال:برخی ازواج هادرکنارهم قرارمی گیرندوبه دلیل هم نشینی ویژگی های همدیگر رامیگیرندویکسان می شوندکه به این پدیده(ابدال)گویندواین رابطه درزبان عربی هم حاکم است.ابدال هم درمصوتهاوهم درصامتهاصورت می گیردوبه طورکلی به سه شکل دیده می شود:
الف)-ابدال درمصوت ها:درفعل امر(ب)پیشین درواژه های(برو)و(بدو)به صورت(بو)به علت وجودمصوت(و)می باشددرحالی که(ب)پیشین معمولادرفعل های امرمانند(بنشین-بزن-بگیرو....)معمولا( مکسور)تلفظ می شودودرفعلهای منفی تلفظ(ن)پیشین درواژه های(نمی رفت-نمی آیدو....)به صورت(ن)به علت وجودمصوت "ای" (مکسور)می باشددرصورتی که(ن)پیشین درسایرساخت های فعل منفی به این صورت نمی باشدمثل(نرفت-نیامدو......)
ب)-ابدال درصامت ها:هرگاه دوواج(ن-ب)بی فاصله درکنارهم قراربگیرندواج(ن)به واج(م)تبدیل می شودمثل:
(منبر------ممبر)،(سنبل-------سمبل)،(من بعد------مم بعد)و......
ج)ابدال گاه نمودنوشتاری نیزمی یابدمثل(سپید-----سفید) ، (لکن------لیکن) ،(پلیته-----فتیله)
توجه:هرگاه واج/ج/قبل از واج/ت/درکنارهم بیایندواج/ج/متمایل به/ش/تلفظ می شودبنابراین می شنویم/پنش تا/ومی نویسیم((پنج تا))ویاکلماتی مثل (اجتماع----اشتماع،مجتمع-----مشتمع)
۴-ادغام:گاهی دوحرف به دلیل نزدیکی به هم و واجگاه مشترک برای سهولت تلفظ دریکدیگرادغام می شوند.مثل((د))و((ت))درکلمات(بدتر--->بتر/ زودتر--- <زوتر)ویاحرف((ب))و((پ))درکلمات(شب پره--->شپره)ویاحرف((ک))و((گ))درکلمات(یک گانه--->یگانه)ویاآمدندوحرف((د))درکنارهم مثل(قنددان--->قندان/کبودده---.>کبوده/و.......
توجه:فرایندواجی ادغام بسیارشبیه فرایندکاهش است ودرواقع ادغام نوعی کاهش است بااین تفاوت که درکاهش ،واجی که حذف می گرددبه علت داشتن واجگاه مشترک یانزدیکی به هم نسبت به واج کناری نیست،
مثل(املاء/انشاء/دست بند--->دس بندو......)ولی درادغام تنهادلیلی که باعث این فرآیند میشود،اشتراک یانزدیکی دوواج پشت سرهم می باشد.مثل(لب پریده--> لپریده )و... .
@molavi_asar_o_afkar@ferdosesokhan