امیدِ گلستان
#سایه_اقتصادینیا در میان همۀ آنچه دربارۀ مهدی اخوانثالث گفته و نوشتهاند جستار ارجمند ابراهیم گلستان با عنوان «سی سال و بیشتر با اخوان» درّ درخشانی است. این نوشته نهفقط در میان نوشتههایی که به کار و زندگی اخوان میپردازند ممتاز است، بلکه خود نمونهای است از جستارنویسی در زبان فارسی. علاقهمندان روزافزون قالب جستار، معلمان روزافزون کارگاههای جستارنویسی، و جستارنویسان نوقلم که همگی در پی نمونههای ترجمهای این قالب هستند و آن را چون شیئی وارداتی میبینند که دو سه روزی است به مملکت وارد شده و باید بروشور داخل جعبهاش را به انگلیسی بخوانی تا طرز کارش را یاد بگیری، شایسته است برای آموزش جستارنویسی در زبان فارسی این نمونۀ درخشان را پیش چشم داشته باشند تا طرز بیان شخصی در نثر فارسی را با استفاده از روابط درونی اجزای خود این زبان و امکانات صرفی و نحوی و آوایی و معنایی فراوانش بیاموزند. این نوشته الگویی است از آنچه جستارنویسان جدید مایلاند بهجای «تکچهره یا سیما» آن را «پرتره» بخوانند: تکچهرۀ شاعر به قلم داستاننویسی که پیداست بستگیاش با سوژه از لون قرابتی باطنی است.
این جستار، که در
مجلۀ ایرانشناسی (سال دوم، زمستان ۱۳۶۹، ش ۸، ص ۷۵۵ تا ۷۷۳) آمده، بر اثر تألم گلستان از فوت اخوان تحریر شده، اما در هیچکجای نوشته اثری از جزعوفزع و آهوواویلا و «کربلاییست دلم» نیست. گلستان در همان آغاز نوشته دست مرگ را میبندد، او را هیچکاره میشمارد، با خونسردی از در بیرونش میاندازد و با اشارتی کوتاه از آن میگذرد: «او پیش من عزیز بود و حرمت داشت، و همچنان هنوز دارد. «همچنان هنوز» حرف بیمعناست زیرا در این فقط دو روزه مرگ پا در میان ما گذاشته پهلوی ما نشسته است، هرچند در حول و حاشیه پیوسته میچرخید، پیوسته میچرخد. اما مرگ کاری به جوهر آدم نمیتواند داشت. مرگ در کار جوهر آدم زبون و بیکاره است. تن مردهست، بمیرد. جوهر که میماند. و جوهری که در او بود، در حد من تا من باشم، در ذهن من دوام خواهد داشت، گیرم که حد من وسیع نباشد. و در ورای من و ذهن من، در دیگران و دیگران آینده، میدانم که میماند.»
آغاز نوشتۀ گلستان شرح آشنایی او با اخوان است: «من با او با شعرش در یک مجله آشنا شدم.» و بعد کلام میرود به آشناییهای بیشتر، سفرها، مصاحبتها و اوضاع زمانه؛ همه در پیوند با اخوان. نویسنده از چهرۀ کانونی نوشته، که اخوان است، هرگز دور نمیافتد ولی برای بیان ربط او با زمانه، ناچار از توصیف زمانه است، و در ضمن این توصیفهاست که با تیغ نقادانۀ خود دوروبر قاب چهرۀ اخوان را ماهرانه برش میزند تا سیمای او هرچه پدیدارتر گردد؛ رخی رنگیافته از «انسانیت و نجابت فیاض». گلستان از راه پنهان کردن خودش نیست که به سوژه محوریت میبخشد، بلکه از راه حضور کاملاً طبیعیاش در کنار سوژه است که او را نشانِ مخاطبان میدهد. همین حضور طبیعی است که سبب میشود مخاطبی که آمده تا اخوان را ببیند، گلستان را هم میبیند: او را در جلوههای گوناگونش میبیند، با خویشتنی گاه متورم و مغرور، و گاه رقیق و شفاف چون خوشاب خراسان.
هرچند هدف نویسنده نگارش جستاری اطلاعرسان دربارۀ سوژهاش نیست، این ارزش هم بهطور عَرَضی تحصیل میشود. مثلاً مخاطب باخبر میشود که اخوانثالث دقیقاً در استودیو گلستان چه شغلی داشته، و کی و چرا از این سازمان رفته: «اخوان ساده بود و ادعا نداشت. روشنفکری را بخشیده بود به احمقها، بسکرده بود به بودن آدمترین آدمها. آرام و کارا و مرتب به کار میچسبید. کارش نظارت بر ضبط صدا و دوبله کردن گفتار فیلمهای مستند در هر زمینۀ علمی، صنعتی یا عمومی بود. در مدت سه چهار سال روی صداگذاری نزدیک سیصد فیلم مستند نظارت کرد. هم به متن ترجمهها و روانی گفتارها رسیدگی میکرد، هم به خوب خواندن آنها، و هم درست ضبط شدن بر نوار اصلی و برگردان به نسخههای فیلم. یک جُنگ بزرگ شعرِ خوانده هم فراهم کرد، در حدود ده دوازده ساعت، از شعر فارسی از آغاز که بر نوار ضبط شد، برای دانشگاه لیدن هلند، با صدای اسدالله پیمان، خودش، فروغ، و من.... تا اینکه جمعمان پاشید. اخوان گفت از راه دور خانهاش به کارگاه خسته است میخواهد در شهر کار بگیرد. در رادیو کار پیدا کرد.»
باخبر شدن از وجود چنان نواری غنیمت است و میتوان امیدوار بود که روزی بازیافته شود و بهنهایت حلاوت افزاید.
کلام گلستان در این گفتار بلند طبعاً فراز و فرود دارد و مایۀ ادبی آن در نوساناتی شدت و ضعف میگیرد، اما عصارۀ عاطفۀ او در پایانبندی نوشتهاش به چنان درجهای از رقت و آبگونگی و نازکی میرسد که راهی جز دلدادگی باقی نمیگذارد: «او آشنای عشق بود، و از اهل رحمت بود، و این موهبت را از میراث فطرت داشت. بر سر تاج رندی داشت زیراکه سرافرازی عالم را در این کلاه میدانست. در خیل عشقبازان ذکرش بماند، که میماند.»
@Ellinne