رابطه حكومت پهلوي و صاحبان صنايع (بخش اول)
عباس میلانی: سرمایهداران ايران در سقوط شاه نقشی نداشتند و البته برای حفظ او هم کاری نکردند
|به همت نشریه کارخانهدار به سال 1397
از سقوط حکومت محمدرضا شاه پهلوی نزدیک به چهار دهه گذشته است. بسیاری از مسائل آن دوران ممکن است دیگر اهمیت و اولویت چندانی برای بررسی و پژوهش نداشته باشد. اما برعکس، تامل بر مسائل صنعتی دوران پهلوی، بویژه نوع مناسبات حکومت و شخص شاه با نیروهای تولیدی و صاحبان صنایع، از آن حیث اهمیت دارد که کشور ما هنوز هم درگیر چالشهای مختلف توسعه صنعتی و خاصه نحوه تعامل دولت با بخش خصوصی است.
سقوط شاه درست در دورانی واقع شد که دستکم بر اساس آمارها و شواهد موجود، بواسطه سرمایهگذاریهای دولتی و خصوصی، نشانههایی از تغییرات اقتصادی و صنعتی در کشور به چشم میخورد. از اینرو برخی محققین براین باورند که درگیری شاه و سرمایهداران و در نتیجه، خروج فوری سرمایهها، یکی از دلایل مهم سقوط حکومت بوده است. این پرسش که «نوع نگاه و ذهنیت شخص شاه به صنعت و کارفرمایان صنعتی چگونه بود و سقوط او را تا چه حد میتوان به این موضوع نسبت داد؟»، را با دکتر عباس میلانی در میان گذاشتیم .
میلانی نویسنده و مورخ ایرانی، دکتری علوم سیاسی از دانشگاه هاوایی و استاد پیشین دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران است. کتابهای «تجدد و تجدد ستیزی در ایران»، «معمای هویدا» و «نگاهی به شاه» از مهمترین آثار او درباره اندیشه و تاریخ ایران است. میلانی، در این گفتوگو، زوایایی از رابطه شاه و سرمایهداران صنعتی ایران را بررسی میکند.
صنعتی شدن، بخشی از تجدد اقتدارگرایانه پهلوی ها بود
جناب آقای دکتر میلانی! همانطور که آگاه هستید، در حکومت رضاشاه و بعدها محمدرضاشاه پهلوی، تکاپویی برای صنعت گستری در ایران شکل گرفت. به نظر شما سوای علائق شخصی،چه عوامل و فضایی آنها را به چنین مسیری کشاند؟
به اعتقاد من هر دو، یعنی هم رضاشاه و هم محمدرضاشاه به نوعی منادی نوعی تجدد بودند، تجدد اقتدارگرایانه. در ذات این تجدد اقتدارگرایانه هم رواج نوعی روابط سرمایهداری است. در این نگرش اگر شما میخواستید ایران مدرن باشید باید متجدد میشدید . بخشی از این تجدد، شهرنشینی، افزایش جمعیت و رواج اقتصاد مبادلهای است و در این فرآیند، صنعتیشدن هم جزئی از آن است. بههرحال، بواسطه اقداماتی که در روسیه و عثمانی شکل گرفته بود، باد تجدد به ایران هم رسیده بود. رضاشاه هم به دنبال این بود که نشان دهد که برای رسیدن به یک ایران نوین باید از سنت گذر کرد و به تجدد رسید. الگوی تجددخواهی آنها در آن زمان هم اساسا الگوی غربی بود. البته در پیشبرد این الگو، بین این دو نفر تفاوت هایی وجود داشت. رضا شاه به دنبال محدود کردن روحانیت بود و محمدرضا، دغدغه اصلی اش کنترل نفوذ کمونیزم در ایران بود.
بازتاب تفاوت در پیشبرد الگوی تجدد نزد این دو نفر،در سطح اقتصاد و راهبردهای توسعه صنعتی چگونه بود؟
در زمینه صنعت به نظرم تفاوتهایی بین این دو وجود داشت که فقط به خاطر تفاوت نگاه خودشان نیست بلکه شرایط تغییر کرده بود. در دوران رضاشاه، در واقع تصور رضاشاه این بود که بخش عمده فعالیت صنعتی به بهانه محدودیتها در ایران، باید توسط دولت و یا خود او انجام شود. به همین خاطر زمانی که از ایران خارج میشد و مجبور بود که تمام ثروتش را واگذارد، برای اینکه چرایی جمعآوری آن همه ثروت و املاک را توجیه کند میگوید که «من میخواستم اینها را مدرن کنم، میخواستم صنعت ایجاد کنم و فکر میکردم که خودم یا دولت تنها عامل هستند». اما در دوره محمدضاشاه بویژه از اواسط دهه ۳۰ و آغاز دهه ۴۰، یک طبقهای پیدا میشود که در واقع دو وجه دارد. یکوجهاش مدیران تحصیل کرده آمریکاست که به ایران برگشتند. کسانی که اقتصاد خوانده بودند، برنامهریزی خوانده بودند وآدمهایی بودند که ایران دوست بودند و میخواستند یک تغییری از طریق تقویت صنعت ایجاد کنند. مسالهشان تقویت صنعت داخلی بود. آدمهایی مثل عالیخانی، مهدی سمیعی، یا مقدم… اینها برمیگردند و در اواخر دهه سی یک فکر جدی در مورد بنیانهای صنعتی ایجاد میکنند. در حقیقت یک طبقه صنعتگر جدید آمده بود و این طبقه صنعتگر از تجربه بازار خودش استفاده میکرد. گروهی از اینها فرزندانشان را به غرب فرستاده بودند که تحصیل کند و به ایجاد مدیریت صنعتی روی آورده بودند.وقتی به خانوادههای بزرگ صنعتگر مثل خانواده لاجوردیها و یا خسروشاهی ها نگاه می کنید می بینید که اینها با جذب مهندسان و مدیران و تغییر الگوهای مدیریتی، مفهوم صنعت را در ایران تغییر دادند.
ادامه دارد...
✅ @karkhone