زوال تدبیر در حکومت صفویه به جایی رسیده بود که در هنگامه حمله افغان ها وقتی از شاه سلطان حسین، "تدبیر" خواستند بودجه هنگفتی اختصاص داد تا "آش نخود بسم الله" بپزند. بودجه ای که می توانست صرف توپ و تفنگ شود. جالب اینکه وزرا که بایست چاره می اندیشیدند، نه فقط از روی چاپلوسی بلکه بیشتر از روی فهم سفیهانه، در مدح تدبیر شاهانه داد سخن راندند!

این سفاهت و زوال تدبیر حکومتی حاصل زوال اندیشه ملی بود. یعنی مردم اعم از عوام و خواص، به سفاهت رسیده بودند و تازه از سقوط اصفهان نیز عبرت نمی گرفتند. چنانکه لطفعلی خان آذربیگدلی که مثلا مورخ و حکیم و ادیب زمانه خود بود در توجیه چرایی سقوط صفویه، می نویسد: "تقدیر بر تدبیر پوزخند زده است...."
یعنی تدبیر کردند اما تقدیر چیز دیگری بود....مملکت بر باد رفته بود اما هنوز عبرت نمی گرفتند و باز ، جادو و جنبل و آش نخود را تدبیر می انگاشتند و از پوزخند تقدیر ناله می کردند....

@zahrdaroo