فایده ادبیات؟
بورخس همیشه از این پرسش که "فایده ادبیات چیست؟" برآشفته میشد. او این پرسش را ابلهانه میشمرد و در پاسخ آن میگفت: " هیچکس نمیپرسد فایده آواز قناری و غروبی زیبا چیست؟ اگر این چیزها وجود دارند و اگر به یُمن وجود آنها، زندگی حتی در یک لحظه کمتر زشت و کمتر اندوهزا تر میشود، آیا جست و جوی توجیه عملی برای آنها کوتهفکری نیست؟"
اما این پرسش، پرسش خوبی است؛ زیرا رمان و شعر نه آواز پرندهاند و نه منظره فرونشستن آفتاب در افق؛ چراکه رمان و ادبیات نه تصادفی به وجود آمدهاند و نه زاییده طبیعتاند؛ این دو حاصل آفرینش انساناند. بنابراین جای دارد که بپرسیم چگونه و چرا پدید آمدهاند و غایت آنها چیست و چرا این چنین دیرنده و پایدارند.
آثار ادبی، به صورت اشباحی بیشکل در خلوت آگاهی نویسنده زاده میشوند و عاملی که این اشباح را به آگاهی او رانده، ترکیبی است از ناخودآگاه نویسنده و حساسیت او در برابر دنیای پیرامونش و نیز عواطف او. همین چیزها هستند که شاعر یا راوی در کشمکشی که با کلمات دارد رفته رفته به آنها جسمیت، حرکت، ضرباهنگ، هماهنگی، و زندگی میبخشد. این البته زندگیی ساختگی است، زندگی خیالی، زندگیی ساخته شده با کلمات است؛ با این همه، مردان و زنان در طلب این زندگی ساختگی هستند، برخی پیوسته و برخی گاهگاه و این از آن روست که زندگی واقعی برای آنان چیزی کم دارد و قادر نیست آنچه را که میخواهند به ایشان عرضه کند.
ادبیات با تلاش یک فرد پدید نمیآید. ادبیات زمانی هستی می یابد که دیگران آن را همچون بخشی از زندگی اجتماعی پذیرا شوند و آنگاه ادبیات به یمن خواندن، بدل به تجربهای مشترک میشود.
یکی از اثرات سودمند ادبیات در سطح زبان تحقق مییابد. جامعهای که ادبیات مکتوب ندارد، در قیاس با جامعهای که مهمترین ابزار ارتباطی آن، یعنی کلمات در متون ادبی پرورده شده و تکامل یافته، حرفهایش را با دقت کمتر، غنای کمتر و وضوح کمتر بیان میکند. همچون جامعهای از کر و لالها دچار زبانپریشی است و به سبب زبان ناپخته و ابتداییاش، مشکلات عظیمی در برقراری ارتباط خواهد داشت. این در مورد افراد نیز صدق میکند. آدمی که نمیخواند، یا کم میخواند، یا فقط پرت و پلا میخواند، بیگمان اختلالاتی در بیان دارد. این آدم بسیار حرف میزند، اما اندک میگوید؛ زیرا واژگانش برای آنچه در دل دارد بسنده نیست.
اما مسئله تنها محدودیت کلامی نیست. محدودیت فکر و تخیل نیز در میان است. مسأله فقر تفکر نیز هست؛ چراکه افکار و مفاهیم که ما به واسطه آنها به رمز و راز وضعیت خود پی میبریم، جدا از کلمات وجود ندارند. ما سخن گفتن درست، پرمغز، سنجیده، و زیرکانه را از ادبیات و تنها از ادبیات میآموزیم. هیچ یک از انواع علوم و هنرها نمیتواند در غنا بخشیدن به زبان مورد نیاز مردم جای ادبیات را بگیرد.
"چرا ادبیات"
#ماریو_بارگاس_یوسا
ترجمه #عبدالله_کوثری
@Ellinne