شب جیرجیرونی، آیین کهن ایرانی در شرق اصفهان، در ماه رمضان.
✍ حمید حیدری (دانشآموخته کارشناسی ارشد فرهنگ و زبانهای باستانی دانشگاه بوعلی همدان)
شب جیرجیرونی، آیینی بسیار کهن است که خوشبختانه در سال ۱۳۹۶ به شماره ۱۳۳۷ در فهرست آثار ملی ایران بهعنوان میراث ناملموس، به پیشنهاد و پیگیری این نگارنده به ثبت رسید.
مراسم شب جیرجیرونی یا قاشق زنی در شب ۲۷ماه رمضان برگزار میشود.
در این شب، مردم (بهویژه مردان) روستاهای دستجرد(دستگرد) و کمالآباد در منطقه جرقویه علیا در شرق شهرستان اصفهان، و روستاهای همجوار، پس از غروب آفتاب یا پس از اذان مغرب، به دستههای ۵ تا ۱۰ نفری تقسیم شده و توسط سرگروهی که به آن «انباردار» گفته میشود، به در خانههایی که فرزند پسر مجرد داشته باشند، میروند و با خواندن اشعاری برای فرزند پسر مجرد آرزوی ازدواج کرده و زن زیبارویی را برای او آرزو میکنند.
👈 نمونه اشعاری که در شب جیرجیرونی خوانده می شود.( در این جا فرد مورد نظر مثلاً «علی» بر تخت دامادی نشانده میشود):
اَلله اَلله، رمضون
شخ و شیف عباس خزون
رمضون رفته، در شاخه گزی(درخت گز)
هی و هو میکرد، حلوا بپزی
رمضون رفته، در کوه ممات
خرکی داریم و خروار نبات
رمضون رفته، در شاخه انار
هی و هو میکرد حلوا رو بیار
رمضون رفته، در کوه احد
خرکی داریم و خروار نخود
رمضون رفته، در کوه طبس
خرکی داریم و خروار عدس
رمضون رفت و دگر باز آمد
بینمازان را دگر یاد آمد
رمضون هر روز یاری میکند
شکمای سیر، خالی میکند
درین خانه کش و وش میاد
صدای نخوچی و کشمش میاد
درین خانه که حوضی پُر گِلو(پر گلاب)
ما طمح (طمع) داریم و بشقابی پلو(طمع)
درین خانه که کخگل مالس(کاهگل مال است)
صاحبُش زنده و دولت دارس
کل حسن، دولت به سرت
صد و سی ساله بود سه پسرت
سه پسر داری و زنگ حیدری
دُورهها برگوش مانند پری
جیرجیرونی:
هویا(صوت تائید که دیگران در جواب میگویند)
حَلوا کرونی (حلوا درست میکنم):
هویا
یوز گِردو (گردو گرد است):
هویا
واهوم نوکچی دارو(بادام نوک تیز دارد):
هویا
گندوم کوپچی دارو(از گندم نان درست میشود):
هویا
وِر دلی مون نی(روی سینه من بگذارید):
هویا
اَگه نَخرونی(اگر نخورم):
هویا
گوشام بِوونی(گوشهایم را ببرید):
هویا
👈 در ادامه فرد مورد نظر ( برای مثال علی) بر تخت دامادی نشانده میشود:
آقا علیمون تخت ناش
(آقا علی را برتخت دامادی نشاندیم):
هویا
یک آروس جون جون مون وِروش ناش
(یک عروس زیبارو را پیشش نشاندیم):
هویا
یک کرکی داریم دُمبیلی
(یک مرغ دُم بریده داریم):
هویا
یک چوی داریم صد مَنی
(یک چوب صد منی داریم):
هویا
هرچی میزنیم را نمیره
(هرچی میزنمیش راه نمیره):
هویا
چیزش بده تا را بره
(چیزی بده تا را بره):
هویا
اُشتر قطار (یک کاروان شتر)
چیز بیار...
👈 «نان برکت» یا به زبان محلی «کوبچیچی برکت» نانی است که به عنوان یکی از نانهای آیینی و با کاربری متفاوت پخته میشود.
مردم روستا و منطقه اعتقاد بر این داشته و دارند که در ماه رمضان و اول این ماه، نیروهای اهریمنی به بند اسارت خداوند گرفتار میشوند و در شب ۲۷ ماه مبارک رمضان آزاد میشوند و به آزار مردم میپردازند. اما مردان و زنان روستایی، کارهایی انجام میدهند تا خود و خانواده را از شر آنها در امان نگه دارند.
یکی از این کارها، آمادهسازی نانی به نام «نان برکت» است. در روز ۲۶ ماه رمضان، رسم بر این است که در روستا، بین اهالی پخت نان هم برای خوراک روزانه مردم و هم به عنوان «نان برکت» انجام شود.
نان برکت، نانی کوچک است که زنان روستا بعد از پخت نانهای روزانه خود، چند قطعه از آن نان را میپزند و داخل آن از سیاه دانه استفاده میشود چون باور مردم بر این بوده که نیروهای اهریمنی از سیاهدانه هراس دارند و فراری میشوند.
از «نان برکت» برای خوراک استفاده نمیشود و فقط در سبدهای نان بزرگ به نام «سواره» در زیر نانهای دیگر گذاشته میشود تا نیروهای اهریمنی برای برداشتن و تخریب آن اقدام نکنند و نان آن خانواده برای یک سال برکت داشته باشد.
از این روی، این نان به مدت یک سال و تا ۲۶ ماه رمضان دیگر و پخت نان برکت دیگر، زیر همه نانهای مصرفی خانواده قرار داشت.
@molavi_asar_o_afkar@ferdosesokhan