"همچنان سرگردان"

نگاهی گذرا به کتاب :
این کوزه گر دهر گزیده رباعی از آغاز تا امروز به گزینش دکتر مرتضی کاخی

#سینا_سنجری
بخش نخست

کتاب این کوزه گر دهر را دکتر مرتضی کاخی که پیش تراز او گزیده هایی همچون روشن تر از خاموشی و قدرمجموعه گل به چاپ رسیده گزینش کرده است. در روی جلد کتاب در کنار گزینش، پژوهش هم آمده که البته چنانکه خواهد آمد، نقش پژوهش در کتاب چندان روشن نیست و معلوم نیست کجای کتاب حاصل پژوهش گردآورنده محترم است.
در این کتاب حاوی حدود ۵۰۰ رباعی از شاعران مختلف درطی سده ها از روزگار رودکی تا کنون آمده است. یعنی گردآورنده عصر و محدوده جغرافیایی ویژه ای را در این گزینش در نظر نگرفته است و روشن است که به دست دادن گزیده ای در این بازه گسترده زمانی که تحولات زبانی و معنایی بسیاری بر ذهن و زبان پارسی زبانان رفته تا چه حد به خودی خود امر دشواری ست. کتاب ظاهرا تنها یک بار در سال ۱۳۹۱ به چاپ رسیده است.من چاپ دیگری از این کتاب ندیده ام. ناگفته نماند که اگر ناشرقصد تجدید چاپ داشته باشد بهتر است اشکالات کتاب را که در پرتو تلاش های اخیر در حوزه رباعی شناسی بیشتر به چشم می خورد برطرف کند.
خواندن کتاب این کوزه گر دهر این مزیت را دارد که در کنار آشنایی نسبی خواننده معمولی با رباعی ، خواننده خاص بیشتر و بیشتر به سرنوشت محتوم رباعی های سرگردان و نیز ثبت رباعی شاعران نسبتا گم نام بخت برگشته به نام شاعران مشهورتر و نام دارتر ایمان بیاورد. در همچنان و همچنان بر همان پاشنه می چرخد و انتساب رباعی ها تا حد زیادی همان مسیر نادرست را طی می کند. ظاهرا این قصه سر دراز دارد و قرار نیست به تحقیقات بسیاری که اخیرا پرده از بعضی نادرستی ها در روایات و انساب رباعی ها در طول تاریخ شعر پارسی برداشته ، تن دهیم و آن ها را بپذیریم.
آنچه اینجا می خوانید البته نقد است اما شاید کامل و جامع نباشد و تلاش بر آن بوده که به بعضی موارد که ممکن است دیگران هم اشاره کرده باشند پیش از من، اشاره ای نشود و از آن ها بگذریم. گفتنی ست که پیشتر آقای دکنر محمدرضا ضیا در مقاله ای به نقد کتاب "این کوزه گر دهر " پرداخته اند و به خواننده گان گرامی پیشنهاد می کنم که نقد ایشان را بخوانند. خود من پیش از دست بردن به نوشتن این نقد ، نقد ایشان را خواندم تا از تکرار و دوباره نویسی بر حذر باشم. برای نمونه ایشان انتساب نادرست بسیاری از رباعی های دفتر را ضمن تصریح بر انتشاب درست تذکر داده اند و نیز از اینکه از شاعران رباعی سرای مشهور و مهمی چون مهستی گنجوی د دیگر زنان رباعی سرا همچون عایشه مقریه در این کتاب نام و نشانی نیست حیرت کرده اند و به راستی که حیرت زاست. چگونه می شود گزیده رباعی فراهم آوریم و چشم بر رباعی های پرشور و حال مهستی گنجوی ببندیم :

گیسو به سر زلف تو در خواهم بست
تا بنشینی چو دوش نگریزی مست
پیش از مستی هر آنچم اندر دل هست
می گویم تا باز نگویی شد مست
...
دل کو که به نامه شرح غم آغازم
یا جان که زدرد با سخن پردازم
از بیدلی و بی خبری، کاغذ و کلک
می گیرم و، می گریم و، می اندازم
…
آب ار چه نمی رود به جویم، با تو
جز در ره مردمی ، نپویم با تو
گفتی که: چه کرده ام نگویی با من
آن چیست نکرده ای؟ چه گویم با تو!

آیا رباعی های به این زیبایی که حدود ۹۰۰ سال پیش سروده شده و هنوز هم به روانی و شیوایی کم مانند است نباید دیده شود و به جای آن رباعی های بی رنگ و بویی از معاصران بیاید که :

ای دوست بیا وداع با کینه کنیم
دل را به صفای صبح آدینه کنیم
فتوای جدید عشق را ارج نهیم
تقلید از آفتاب و آیینه کنیم
( همایوون علیدوستی – از متن کتاب صفحه ۲۸۹)
سرمای تن تگرگ را می فهمم
سنگینی دست مرگ را می فهمم
چون اشک ز چشم شاخه ای می افتم
من برگم، درد برگ را می فهمم
(حمیدرضا شکارسری – از متن کتاب صفحه ۲۸۴)

البته این قبیل رباعیات ساخت و سازی می تواند در مجموعه شاعران بیاید اما اگر بناست تنها ۵۰۰ رباعی از نزدیک ۱۰۰۰ سال شعر پارسی فراهم آوریم این گونه آثار جایی در آن ندارند. ۵۰۰ رباعی که سهل ست در ۵۰۰۰ رباعی هم جایی نخواهند داشت.
...
و اما خلاصه مشکلاتی که در کتاب دیده ام را به صورت فهرست وار می نویسم :

مشکلات ویرایشی:
مشکلات ویرایشی و دستوری در پیشگفتار و دیباچه کم نیست و این برای کتابی که قرار است حجم اصلی اش گزیده اشعار دیگران باشد اصلا خوب نیست. کاش ویراستاری پیشگفتار و دیباجه را ویرایش می کرد. جملات بلند گاهی در میانه به حال خود رها می شوند و گاه چفت و بست مناسبی ندارند و خواننده حس خواندن جمله و دریافتن اش را از دست می دهد.

ادامه دارد
#رباعی
T.me/sanjarisina