آنگاه زمین سیاه شد
یکی از کتاب‌‌های ارزشمند که گاه اطلاعاتی یگانه دربارهٔ اخبار ملوک عجم و تاریخ ایران دارد مجمل‌التواریخ و القصص (قرن پنجم) است. نویسندهٔ آن از منابع بسیار و مختلفی برای نوشتن این کتاب بهره جسته که خوشبختانه از بیشتر آنها نام برده است. او کتاب را از آفرینش جهان آغاز می‌کند، با تکیه بر روایات دینی از عمر عالم می‌گوید و سپس به روش تاریخ‌نگاری دودمانی ایرانیان که تاریخ را بر حسب دوران حاکمیت فرمانروایان تقسیم می‌کرده‌اند، تاریخ ایران باستان را با حوادث عصر کیومرث آغاز می‌کند و با فروپاشی حکومت ساسانیان پایان می‌دهد.
نخستین بار به سال ۱۳۱۸ استاد محمد تقی بهار کتاب را بر اساس تنها دستنویسی که تا آن زمان شناخته شده بود، تصحیح می‌کند. با دستیاب شدن سه دستنویس دیگر آقایان سیف‌الدین نجم‌آبادی و دکتر زیگفرید وبر یک بار دیگر آن را به سال ۱۳۷۸ در آلمان منتشر می‌کنند که نسبت به چاپ مرحوم بهار برتری‌هایی دارد و در واقع کار را چند قدمی پیش برده‌اند.
در سال ۱۳۹۹ چاپ منقح‌تری از مجمل‌التواریخ به تصحیح دکتر اکبر نحوی، با همت انتشارات دکتر محمود افشار منتشر شد. با توجه به این که کتاب پر است از اعلام تاریخی و جغرافیایی، همچنین اشاره به وقایع تاریخی کار آقای نحوی بسیار سخت بوده و ایشان با مراجعه به منابع بسیار توانسته‌اند این متن دشوار را چنین پاکیزه و با تعلیقات فایده‌مند عرضه کنند.
این روزها کتاب را ورق زدم و در باب بیست و دوم آن مطلب شاعرانه و زیبایی دیدم که اگر چه در منابع دیگر هم هست لطفی دارد به این دلیل که درست در آغاز خلقت، رنگ‌ولونی آخرالزمانی را تصویر می‌کند و نشان می‌دهد انسان از دیرباز بین ستم و نازل شدن بلا ارتباطی دیده و شناخته. در کتاب آمده که تا پیش از کشته شدن هابیل به دست قابیل روی زمین سپید بود، پس از آنکه پیکر هابیل کنار کوه‌های حدود سرندیب در خاک شد، خاک روسیاه گردید و بعضی از میوه‌ها مضر و ناخوش شدند. متن را بخوانیم:
«نخستین کسی که از دنیا بیرون رفت هابیل بود که قابیل بکشتش چنانکه حق‌تعالی در قرآن یاد کرده است و هم در آنجا در کوه‌های حدود سرندیب قابیل، هابیل را در زیر خاک کرد. و اندر کتاب دلایل‌القبله چنان خواندم که روایت کرده است ابن عباس رضی‌الله عنه که آن وقت زمین اسفید بود تا آن وقت که قابیل، هابیل را بکشت، پس لونش بگردید و طعم و بعضی از میوه‌ها ناخوش گشت و مضر...»(ص ۶۱۱)
(مجمل التواریخ و القصص، تصحیح اکبر نحوی، انتشارات دکتر محمود افشار با همکاری انتشارات سخن، ۱۳۹۹)
عاطفه طیه
جان آگه با #فرهیختگان
یکی از کتاب‌‌های ارزشمند که گاه اطلاعاتی یگانه دربارهٔ اخبار ملوک عجم و تاریخ ایران دارد مجمل‌التواریخ و القصص (قرن پنجم) است. نویسندهٔ آن از منابع بسیار و مختلفی برای نوشتن این کتاب بهره جسته که خوشبختانه از بیشتر آنها نام برده است. او کتاب را از آفرینش جهان آغاز می‌کند، با تکیه بر روایات دینی از عمر عالم می‌گوید و سپس به روش تاریخ‌نگاری دودمانی ایرانیان که تاریخ را بر حسب دوران حاکمیت فرمانروایان تقسیم می‌کرده‌اند، تاریخ ایران باستان را با حوادث عصر کیومرث آغاز می‌کند و با فروپاشی حکومت ساسانیان پایان می‌دهد.
نخستین بار به سال ۱۳۱۸ استاد محمد تقی بهار کتاب را بر اساس تنها دستنویسی که تا آن زمان شناخته شده بود، تصحیح می‌کند. با دستیاب شدن سه دستنویس دیگر آقایان سیف‌الدین نجم‌آبادی و دکتر زیگفرید وبر یک بار دیگر آن را به سال ۱۳۷۸ در آلمان منتشر می‌کنند که نسبت به چاپ مرحوم بهار برتری‌هایی دارد و در واقع کار را چند قدمی پیش برده‌اند.
در سال ۱۳۹۹ چاپ منقح‌تری از مجمل‌التواریخ به تصحیح دکتر اکبر نحوی، با همت انتشارات دکتر محمود افشار منتشر شد. با توجه به این که کتاب پر است از اعلام تاریخی و جغرافیایی، همچنین اشاره به وقایع تاریخی کار آقای نحوی بسیار سخت بوده و ایشان با مراجعه به منابع بسیار توانسته‌اند این متن دشوار را چنین پاکیزه و با تعلیقات فایده‌مند عرضه کنند.
این روزها کتاب را ورق زدم و در باب بیست و دوم آن مطلب شاعرانه و زیبایی دیدم که اگر چه در منابع دیگر هم هست لطفی دارد به این دلیل که درست در آغاز خلقت، رنگ‌ولونی آخرالزمانی را تصویر می‌کند و نشان می‌دهد انسان از دیرباز بین ستم و نازل شدن بلا ارتباطی دیده و شناخته. در کتاب آمده که تا پیش از کشته شدن هابیل به دست قابیل روی زمین سپید بود، پس از آنکه پیکر هابیل کنار کوه‌های حدود سرندیب در خاک شد، خاک روسیاه گردید و بعضی از میوه‌ها مضر و ناخوش شدند. متن را بخوانیم:
«نخستین کسی که از دنیا بیرون رفت هابیل بود که قابیل بکشتش چنانکه حق‌تعالی در قرآن یاد کرده است و هم در آنجا در کوه‌های حدود سرندیب قابیل، هابیل را در زیر خاک کرد. و اندر کتاب دلایل‌القبله چنان خواندم که روایت کرده است ابن عباس رضی‌الله عنه که آن وقت زمین اسفید بود تا آن وقت که قابیل، هابیل را بکشت، پس لونش بگردید و طعم و بعضی از میوه‌ها ناخوش گشت و مضر...»(ص ۶۱۱)
(مجمل التواریخ و القصص، تصحیح اکبر نحوی، انتشارات دکتر محمود افشار با همکاری انتشارات سخن، ۱۳۹۹)
عاطفه طیه
جان آگه با #فرهیختگان
1 comment
Log in to comment
ساختگی بودنِ هستی‌شناسی‌های فرهنگ موجب آن دو خصلت بالا شد.
در عصر باستانِ‌کهن، این هستی‌شناسی‌ها را اسطوره‌ها "جعل" می‌کردند، و در دوران باستان پسااساطیری تا باستان متاخر (یعنی از بامداد فلسفه یونانی تا آغاز قرون وسطا) الزاماتِ انسجامیِ حاکم بر باورهایِ پیشینی، آن هستی‌شناسی ها را "جعل‌وبسط" داد.
این يکی نیازمندِ توضیح است:
افلاطون یک باور پیشینی (نااستوار بر دلیل/گواه) داشت که این بود:《آسمان‌ها (ملکوت)، عرصه "کمال" است》.
اگر این گزاره را برگرفته و معروض عملیات منطقی کنیم، بخش بزرگی از فلسفه (طبیعی) افلاطون به دست می‌آید. حالا اگر یک گزاره پیشینی دوم‌ای را نیز که افلاطون باور داشت، به آن اولی بیفزاییم که《هرآنچه معقول است، واقعا هست》، تقریبا همه رساله "تیمائوس" افلاطون را می‌شود به دست آورد.
جهان باستان و باستانِ‌متاخر، میدان علمداریِ این دست داوری‌ها بود. از آن دو گزاره افلاطونی، اولی قطعا هویتی اسطوره‌ای داشت [احتمالِ "ایرانی" بودن آن مورد بحث افلاطون‌شناسان واقع شده است]، اما دومی ماهیتی انسان‌ریخت دارد. آنگاه با اِعمال عملیاتِ منطقی (از جمله ملاحظاتِ انسجامی) می‌توان این دو گزاره را بسط داده به فلسفه نوافلاطونیانِ رومی رسید.
انسانِ این دوران‌ها اصلا تردید نمی‌کرد که گزاره اولی افلاطون را می‌توان "مهمل" دانست، و نیز توجه نداشت که گزاره دوم افلاطون متضمن هیچ "الزامِ لایَتَخَلَّفی" نیست.
درپی مساعیِ پدران‌کلیسا، فلسفه نوافلاطونی اسکلتی شد که برآن اساطیر عبرانی/گنوستیکی را "سوارکردند" تا "ارتودوکسی" کاتولیسیسم حاصل آمد.
آن اساطیر عبرانی، که خودشان انسان‌ریخت بودند، کاملا با گزاره دوم افلاطون جفت‌وجور می‌شدند. اما برای سوارکردن اساطیر عبرانی بر گزاره اولِ افلاطون لازم می‌آمد تا این گزاره "بازتعبیر" گردد، تا مثلا ملکوت از معنایِ "افلاطونیِ" آنچه در آسمان‌هاست، به معنای عبرانیِ "ملکوت‌الاهی" جابجا شود. بخشی ازاین کار را فلوطین رومی کرده بود، الباقی را هم پدران‌کلیسا به انجام رساندند.
آنگاه که درجریان "نهضت‌ِترجمه" اوانِ عباسیان، افلاطون و نوافلاطونیان به عربی ترجمه شده (ویک هم انگاشته شدند) و در اختیار دین‌‌اندیشان مسلمان قرار گرفتند، آنان سازه‌ای با تاریخ تکوین هزارساله را دریافت کردند تا آرایه‌های عبرانیِ این‌بار "اسلامی" را بر آن اسکلتِ افلاطونی-نوافلاطونی سوار کنند. آنان دراین کار همان شیوه‌های منطقی/انسجامی را بکار بستند که پیشتر مورد استفاده پدران کلیسا واقع شده بود (بی آنکه هیچ متنی از ایشان را خوانده باشند). به غیر از الکِندی، تقریبا همه این الاهیدانان، ایرانی بودند.
انسان‌ریختیِ هستی‌شناسی‌های مسیحی و اسلامی، درکنارِ "خدامحوری" آنان - که آشکارا "لحنِ انسان‌محورانه" داشت، از اینروست.
به گفته هانس بلومنبرگ، آن "لحنِ انسان‌محوری" پنهانی که در خدامحوریِ الاهیات کاتولیک بود، مورد تمسکِ کوپرنیک واقع‌شد تا جسارت بکند که بگوید "کیهان به عنوان آفریده خداوند، برای ما انسان‌ها قابل‌فهم است" زیرا در کتاب‌مقدس آمده که خداوند کیهان را "برای‌ما" آفرید!
این گریزگاهِ الاهیاتیِ کوپرنیک به سوی آرمانِ اومانیستی‌ای بود که برای دواعیِ نجومی‌اش ادعای "حقیقت‌داشتن" نمود (ونه صرفا یک فرضِ محاسباتی بودنِ معطوف به مقاصدِ تقویمی).
آن فرارگاهی که کوپرنیک از این دالان الاهیاتی به سوی اومانیسم یافت، کلید انقلاب‌علمی قرن هفدهم را زد که طی فراگردی پرفراز ونشیب "انسان‌ریختیِ" هستی‌شناسیِ علم‌محور را زایل کرد.
"غایت‌اندیشی" (teleologism) ارسطویی هم که خصلتی انسان‌ریخت داشت، و در علم‌باستان از استوانه‌های فهمِ سازوکار جهان بود، در فراگرد این تحولات طرد و ابطال شد تا دیگر نتوان "زیباشناسانه و خودپسندانه" گفت که باران می‌بارد تا سبزه بروید تا گوسفندان پروار شوند تا ما کباب بخوریم!!!
همه آن "تا"ها "وَ" شدند و با این چنین شدنی "جهتِ روبه انسانِ" وقایع به عوض "تقدیر‌الاهی" بدل به "امکان" گشت، امکانی که شدن یا نشدن‌اش بازبسته خیلی چيزهاست.
چنین بود که ما منظرِ زیباشناسانه و خودمحورمان به هستی را از دست دادیم تا مجمل‌التواریخ و نوشته‌های دیگر ما که آکنده از این‌دست "خیال"هاست، همگی به حوزه "ادبیات" منتقل شدند، درحالی‌که ما غالبا توجه نداریم که برای معاصران مجمل‌التواریخ‌ها آن سخنان "ادبیات" نبودند، "هستی‌شناسی" بودند!