فئودالیسم دیجیتال (3/2)
|ماریانا مازوکاتو
ما نباید گوگل را به مثابۀ فراهمکنندۀ خدمات رایگان به کاربرانش نگاه کنیم؛ بلکه برعکس، این کاربران گوگل هستند که به رایگان "درونداد" لازم برای فرآیند تولیدی گوگل را فراهم میکنند : دروندادهایی نظیر توجه کاربران به آگهیهای آنلاین تبلیغاتی، و مهمتر از آن، اطلاعات شخصی کاربران؛ و کاربران نیز در قبال عرضۀ چنین بروندادی به این کمپانیها، از جستجوی آنلاین و خدمات مختلف دیگر بهرهمند میشوند. در حقیقت، بخش اعظم سود گوگل، از فروش فضای تبلیغات آنلاین، و فروش اطلاعات کاربران به شرکتها حاصل میشود. اگر امکانات آنلاینی را به رایگان در دسترس شما قرار میدهند، شما "مشتری" به حساب نمیآیید، بلکه یک "محصول" به شمار میروید.
اینطور که به نظر میآید، ابرکمپانیهای آنلاین هیچگونه محدودیتی را بر حجم و اندازۀ خود احساس نمیکنند. "اثر شبکهای" (=افزایش ارزش پلتفرمهای آنلاین در نزد جامعه، به واسطۀ افزایش شمارِ کاربران پلتفرمها)، که بر بازارهای آنلاین سایه افکنده، خاصیت عجیبی را به وجود آورده است : به محض آنکه بنگاه آنلاینی، راهبری یک بازار را به دست میگیرد، سلطۀ بازاری آن بنگاه تقویت شده و به گونهای خودجوش، به جایگاهی جاودانه دست پیدا میکند؛ اگر همۀ ما و دوستمان عضو فیسبوک باشیم، دیگر کسی تمایل ندارد که به سایر شبکههای اجتماعی ملحق شود.
برخلاف مدعیات ریاکارانۀ پیشگامان اینترنتی، "اثر شبکهای" (network effects) بر متمرکزسازی اینترنت دامن میزند و قدرت بازاری عظیمی را در دستان چند شرکت معدود آنلاین متمرکز میسازد. برای نمونه، گوگل به تنهایی دربرگیرندۀ ۸۰ درصدِ جستجوهای آنلاین در آمریکا و ۹۰ درصد جستجوها در اروپاست.
فیسبوک هم بیش از ۱.۵ میلیارد کاربر دارد (که حدود یکچهارم جمعیت کرۀ زمین را شامل میشود) و دستِ فوقالعاده برتری را نسبت به رقبایش دارد. آمازون هم نیمی از بازار کتاب آمریکا را در اختیار گرفته است، (و این بدون در نظر گرفتن بازار کتب الکترونیک میباشد).
همچنین، شش بنگاه فیسبوک، گوگل، یاهو، AOL، توییتر و آمازون، دربرگیرندۀ ٪۵۳ از بازار تبلیغات دیجیتال هستند. (گوگل و فیسبوک، به تنهایی ۳۹ درصد این بازار را در برمیگیرند). چنین سلطۀ بازاریای، از قدرت تحمیلگری "غولهای آنلاین" حکایت میکند؛ قدرت تحمیل قید و شرطهایشان بر کاربران و بر بنگاههایی که مشتریشان هستند.
برای نمونه میتوان بسیاری از ناشرین کتابها را نام برد که از شروطی که آمازون بر آنها پافشاری میکند، ناخرسندند، و خواهان گزینههای مطلوبتری هستند؛ اما آنها هیچ اهرم فشاری را در اختیار ندارند، چرا که - به قول آقای evgeny morozov، پژوهشگر حوزه تکنولوژی - "آمازون دومی وجود ندارد که به سراغش بروند".
کمپانیهایی نظیر گوگل، عملاً انحصارگران بالفعل به شمار میروند، اما دولتها آنان را انحصارگر به حساب نیاوردهاند، و هیچ قانون ضد انحصاری که در گذشته، با صنایع انحصارگری نظیر تنباکو، خودرو و مواد خوراکی مقابله کرده بود را به سوی ابرکمپانیهای آنلاین نشانه نگرفتهاند.
جایگاه غالب یک فراهمکنندۀ پلتفرم در بازارهای هسته، میتواند به سود تولیدات آن شرکت در بازارهای تابع به کار گرفته شود، و قدرت شرکت را به سایر بازارها تسری دهد. کمیسیون اروپا، گوگل را به خاطر آنکه نتایج جستجوهای آنلاینش را به سود محصولاتش ناتراز کرده بود، مورد تفتیش و بازرسی قرار داد. به همین شکل، بسیاری از کاربران فیسبوک از این مسئله ناخرسندند که این شرکت بسیاری از اطلاعات شخصیشان را ذخیرهسازی و واکاوی میکند، و به اشخاص ثالث میفروشد؛ اما تا زمانی که دوستان آنها در فیسبوک باشند، رقیبی همتراز با فیسبوک نیز در کار نخواهد بود تا کاربران به آن روی آورند.
✅ @karkhone