✅ ضمیر متصل پیوستهبهفعل «ـَش»
در مصراع اول بیت زیر، ضمیر «ـَش» چه نقشی دارد؟
ــ حافظ که هوس میکندش جام جهانبین
گو در نظر عاصف جمشید مکان باش
پاسخ:
در اینجا، ضمیر متصل پیوستهبهفعل «ـَش» با مرجع حاضر خود (= حافظ) همنقش است؛ یعنی دارای نقش نهادی یا فاعلیست. این شیوهٔ استفاده از ضمیر بیشتر جنبهٔ تأکیدی و بلاغی دارد.
مثالهای مشابه:
ــ فرستادش به خانه باغبان را
بخواند از خانه پنهان قهرمان را (ویس و رامین)
ــ بدیدش مر او را چو نزدیک شد
جهان فروزانش تاریک شد (شاهنامه)
توضیح بیشتر:
ضمیر متصل پیوستهبهفعل «ـَش»، که با نهاد جمله هممرجع و همنقش است، ممکن است زائد و حشو بهنظر برسد؛ ولی اینطور نیست و دارای کارکردهای بلاغی و تأکیدیست. این ضمیر هم در زبان ادب و هم در زبان گفتار حضور دارد و میتواند با فعلهای ناگذر و گذرا بهکار برود.
هنگامی که ضمیر متصل «ـَش» با فعل ناگذر بیاید، نقش فاعلی یا نهادی دارد؛ اما اگر با فعل گذرا آمده باشد، باید دید که در جمله یا عبارت، مفعول ذکر شده است یا خیر. اگر مفعول حضور داشته باشد، ضمیر پیوستهٔ یادشده نقش فاعلی دارد؛ درغیراینصورت، نقشش مفعولیست.
مثال:
ــ زبان آمد از بهر شکر و سپاس
به غیبت نگردانش حقشناس (بوستان)
ــ چو او را بدیدش جهان شهریار
نشاندنش برِ خویشتن نامدار (شاهنامه)
در بیت بالا، «ـَش» در مصراع اول همنقش نهاد و در مصراع دوم مفعول است.
البته، عدهای از دستورنویسان معتقدند که ضمیر متصل «ـَش» هنگامی که پیوسته به فعل ناگذر است، نقش بدل دارد:
ــ او رفتش.
ــ دختره هی جیغ میزدش.
و عدهای هم آن را با ساخت نحویـکلامی «اشتغال» در زبان عربی تاحدودی مشابه میدانند:
ــ سُورَةٌ اَنزَلناها و فَرَضناها ... . (نور/۱)
ــ جَهَنَّمَ یَصلَونَها ... . (ص/۵۶)
ــ وَالسَّمآءَ رَفَعَها ... . (الرحمن/۷).
اطلاعات بیشتر در منابع زیر:
۱. ابوالقاسمی، محسن (1395). دستور تاریخی مختصر زبان فارسی. تهران: سمت.
۲. حاتمپور، زهرا و سیده مریم روضاتیان (1392). «بررسی یک نوع ضمیر متصلبهفعل در زبان فارسی باتوجه به مبحث اشتغال در نحو عربی». فصلنامهٔ پژوهشهای ادبی و بلاغی، س ۲، ش ۱، ص ۱۱۳-۱۲۳.
۳. عطاری کرمانی، عباس (1374). دستور زبان فارسی نوین. قم: آفرینش.
با سپاس؛ داریوش رضوی
@dastooreiran@molavi_asar_o_afkar@ferdosesokhan