آموزش حسن تعلیل با زبان ساده و مثال های متنوع وجذاب:

میدونی وقتی کسی رو می بوسی چشماتو می بندی؟چون قشنگترین چیزا تو این دنیا قابل دیدن نیستن

 بارون که میاد حضور خدا بهتر حس میشه! میدونی چرا؟ باران یعنی نقطه چین تا خدا

 می دونی چرامعرفتها کم شده؟چون همش تو وجود تو جمع شده

 میدونی چرا خورشید داغه؟چون میبینه تو مال منی آتیش میگیره

 وقتی شاعر و یانویسنده برای یک امر طبیعی دلیلی ادبی غیر از آن چه که واقعیت دارد، می آورد را حسن تعلیل گویند. در واقع یعنی آوردن علتی ادبی برای امری، به گونه ای که بتواند مخاطب را قانع کند.باوجود این که حسن تعلیل، واقعی، علمی و عقلی نیست،مخاطب آن را از علت اصلی دلپذیرتر می یابد و راز زیبایی آن نیز در همین نکته است. این آرایه در شعر و نثر به کار می رود.

به مثال های زیر توجه کنید:

 - باران همه بر جای عرق می چکد از ابر/پیداست که از روی لطیف تو حیا کرد

شاعرعلت باریدن باران راعرق می داند که ابردر برابرلطافت روی یارمی ریزد.

  - ذره راتا نبود همت عالی حافظ/طالب چشمه خورشید درخشان نشود

حافظ علت رسیدن ذرات معلق در فضا به خورشید و سرچشمه نور را (بلند همتی ذره) می داندو این حسن تعلیل چه بسا منشأ اثری در خواننده باشد.

 - من موی خویش را نه از آن می کنم سیاه /تا باز نوجوان شوم و نو کنم گناه

چون جامه ها به وقت مصیبت سیه کنند /من موی از مصیبت پیری کنم سیاه

رودکی در بیت دوم، علت رنگ کردن موی خود را درهنگام پیری بیان می کند و می گوید چون در هنگام مصیبت، مردم لباس سیاه می پوشند، من هم از مصیبت پیری موی خود را سیاه می کنم.

  - رسم بدعهد ایام چو دید ابر بهار /گریه اش بر سمن و سنبل و نسرین آمد

ابر بهاری زمانی که بی وفایی روزگار را دید از این بدعهدی به گریه افتاد – در این بیت حافظ علت باران تند که لازمه ابر بهاری است، را ادعای خود که بی وفایی روزگار است می داند.

 گر شاهدان نه دینی ودین می برند و عقل/پس زاهدان برای چه خلوت گزیده اند؟

سعدی سبب خلوت گزیدن زاهدان از آن سبب است که از شاهدان (زیبا رویان)، که دنیا و دین و عقل را غارت می کنند، در امان باشند.

 تعلیل، در لغت به معنای دلیل و برهان نیکو آوردن و یا نیکو توجیه کردن مسئله یا موضوعی است؛ دلایلی که در حسن‌تعلیل می‌آید از نظر منطقی اعتباری ندارد، اما خیال انگیز است و زیبا.

به سرو گفت کای میوه ای نمی آری/جواب داد که آزادگان تهی دستند

از صوفی پرسیدند: هنگام غروب، خورشید چرا زرد روی است؟ گفت: از بیم جدایی

زردی برگ درختان به هنگام پاییز از شرم بی ثمری است.

برای درک لذت شیرینی آغوش پر محبت مادر، رودها هم سوی دریا می روند.

 علت زیبایی آن، اولاً بهره گیری از این ترفندهاست، ثانیاً: این استدلال و دلایلی که درتعلیل آورده می‌شود، دلنشین و موجب برجستگی کلام می شود.                            

بسیاری از شاعران فارسی و عربی از این اسلوب استفاده کرده اند و در ادبیات فارسی موارد بسیار ظریف و زیبایی یافت می شود اما یکی از بهترین و زیباترین و ظریف ترین حسن تعلیلی که دیدم در شعری هست از ابوالعلاء معرّی (شاعر عرب) که خیلی لطیف می گوید:

دو نشانه است برچهره روزگار از دو شهید (علی و فرزندش حسین)

سرخی ابتدای شب (شفق) وسرخی انتهای شب(فجر)

و تاحشر این چنین خواهد بود تا آن که از خدای دادخواهی کنند

منظور این است که امام علی را در سحر شهید شد و سرخی صبح از خون اوست و امام حسین در غروب شهید شد که سرخی غروب از خون اوست. من این حسن تعلیل رو خیلی دوست دارم.

 حالا یک حسن تعلیل بامزه و امروزی: میدونی چرا خدا اول مرد و بعد زن رو آفرید؟ چون برای خلق هر شاهکاری نیاز به چرکنویس هست!

نمونه هایی برای حسن تعلیل :

هیچ دانی میوه را تأثیر شیرینی ز چیست؟  
بس که در زیر زمین شکر لبان خوابیده اند
                    
دانی که چرا زمیوه ها سیب نکوست 
نیمی رخ عاشق است و نیمی رخ دوست 
                   
سیل را نعره از آنست که از بحر جداست 
هرکه با بحر درآمیخته خاموش شود
                   
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

Comments

Be the first to add a comment