نیکول پاشینیان :
در سند امضا شده امروز به وضوح آمده است: بازگشایی جاده‌ها بر اساس تمامیت ارضی، حاکمیت، صلاحیت قضایی و متقابل بودن انجام می‌شود. اصطلاح «کریدور» در آن وجود ندارد. ما نه تنها مخالف ارتباط باکو و نخجوان نیستیم، بلکه از ارتباط بین بخش اصلی آذربایجان و نخجوان با احترام کامل به حاکمیت ارمنستان حمایت می‌کنیم.





در حالی که طرف آذری از واژه کریدور استفاده می کند، اما پاشینیان باز هم با رد کریدور از حاکمیت ارمنستان بر مسیرهای ارتباطی سخن می گوید.

احتمال زیادی وجود دارد که همان الگوی اختلافات و تنش‌های گذشته دوباره تکرار شود.

در واقع، وقتی یک توافقنامه — به‌خصوص در شرایط حساس و پر از بی‌اعتمادی — ابهام در واژه‌ها یا مفاهیم کلیدی داشته باشد، هر طرف تلاش می‌کند آن را به نفع خود تفسیر کند. همین موضوع را در توافق آتش‌بس نوامبر ۲۰۲۰ با میانجی‌گری پوتین دیدیم:

باکو «کریدور زنگزور» را به‌عنوان مسیری با کنترل و امنیت ویژه (شبه‌حاکمیت) می‌خواست.

ایروان آن را صرفاً یک مسیر ترانزیتی تحت حاکمیت کامل ارمنستان می‌دانست. همچنان که اکنون نیز پاشینیان از آن سخن می گوید.

این تفسیرهای متضاد می تواند بعداً به منبع بحران و تنش دیپلماتیک و حتی درگیری مرزی تبدیل شود.

به نظر می رسد:

1. هر دو طرف برای حفظ فضای مذاکره، عمداً موضوع را مبهم گذاشته‌اند تا بعداً در مذاکرات تکمیلی درباره آن چانه‌زنی کنند.


2. یکی از طرف‌ها از این ابهام به‌عنوان اهرم فشار استفاده خواهد کرد — مثلاً باکو ممکن است بعداً بگوید «در روح توافق چنین چیزی بوده» و ایروان بگوید «در متن نبوده». عین توافق آتش بس ۲۰۲۰.

تجربه گذشته نشان داده که در روابط باکو–ایروان، هر ابهام متنی تقریباً همیشه به بحران عملی تبدیل می‌شود، مگر این‌که یک مکانیسم اجرایی و ناظر بین‌المللی قوی وجود داشته باشد. بنابراین چه بسا پس از هیاهوی موقتی ترامپ و دست دادن ها و ژست صلح گرفتن ها، شاهد تعمیق اختلافات نیز باشیم. چند دلیل اصلی که پس از ورود #ترامپ_عزیز ممکن است مسیر اختلافات را بدتر هم کند از این قرار است:

1. فقدان ساختار اجرایی بلندمدت
ترامپ معمولاً توافق‌ها را به شکل یک «اتفاق بزرگ» تبلیغ می‌کند، اما بعد از امضا، سازوکار نظارتی و حقوقی دقیق به اندازه میانجی‌های چندجانبه (مثل OSCE یا اتحادیه اروپا) ایجاد نمی‌شود. بدون مکانیزم پایش و داوری، طرف‌ها می‌توانند برداشت‌های متضاد خود را آزادانه پیش ببرند. بخصوص که به شکل مسبوق به سابقه ای در ابهام ها خودتفسیری می کنند.

2. تمرکز ترامپ بر پیروزی سیاسی کوتاه‌مدت بدون نگاه به آینده

برای ترامپ، نتیجه‌ی رسانه‌ای و نمادین مهم است. اگر در متن ابهام بماند ولی بتواند در کنفرانس خبری بگوید «ما صلح آوردیم»، کار را تمام شده می داند. هر چند این ابهام بعداً بذر تنش شود. تجربه سال ها توافق نامه های ترامپ، پر است از بی ثمری های فراوان.

3. شخصی‌سازی روند صلح
وقتی توافق به شدت با نام یک شخص (نه یک نهاد) گره بخورد، تغییر دولت یا خروج آن شخص از صحنه بین‌المللی می‌تواند اجرای توافق را بی‌پشتوانه کند.

پوتین در ۲۰۲۰ لااقل ضمانت حضور روسیه را به عنوان قدرت منطقه‌ای حفظ کرد؛ ترامپ چنین پشتوانه‌ای ندارد؛ دقت کنیم که حضور عملیاتی ترامپ در قفقاز جنوبی دو مانع عمده در پیش رو دارد: ایران و بالاتر از ایران، روسیه. هنوز مشخص نیست این دو بازیگر چه خواهند کرد. اما در هر صورت تضمین عملی ترامپ را دشوار می سازند.


4. بی‌توجهی به جزئیات حساس حقوقی

مذاکرات ترامپ معمولاً بر معامله‌ی سریع و ساده‌سازی بیش از حد استوار است. در پرونده‌هایی مثل ارمنستان–آذربایجان، این می‌تواند باعث شود موضوعاتی مثل «تعریف دقیق کریدور»، «کنترل مرزی»، یا «حاکمیت» شفاف نشوند؛ که از شواهد و سخنان پاشینیان چنین بر می آید که نشده اند. این ها می توانند باعث جرقه‌های درگیری بعدی باشند.


بنابراین اگرچه حضور ترامپ توانسته با فشار سیاسی، یک امضا را سریع بگیرد؛( چیزی که هم پاشینیان برای حفظ خود در جایگاه متزلزل قدرتش به آن نیاز دارد تا بگوید من قرار داد صلح بستم؛ و هم علیف گمان می کند در ضعف ایران و روسیه در شرایط جنگ با اکراین و اسراییل، باید کاری بکند....)
اما احتمالاً اختلاف بر سر تفسیر متن، درست مثل ماجرای توافق پوتین، دوباره شعله‌ور خواهد شد؛ و شاید این بار سریع‌تر، چون پشتوانه نهادی کمتری وجود دارد.


#رضا_شیبانی

@zahrdaroo

Comments

Be the first to add a comment