نقد فرمالیستی یک بیت از دیوان خاقانی
(مناسب فضای مجازی)
بخش اول
#زرافشان
کار من بالا نمي‌گيرد در اين شيب بلا
در مضيق حادثاتم بستۀ بند عنا
مقدمه
خاقانی از جمله نامدارترین شاعران و قصیده سرایان قرن ششم است که از لحاظ به کار بردن مضامین و مفاهیم تازه بی همتاست. از ویژگی‌های عمدۀ شعر خاقانی پیچیدگی و دیریاب بودن آن و نیز استفاده فراوان از آرایه‌های ادبی مانند کنایه، تشبیه، استعاره، ایهام و نیز اصطلاحات نجوی است. به گونه‌ای که بعضاً درک مفهوم یک بیت از اشعار خاقانی، نیازمند صرف زمان طولانی و احاطه بر دانش ها، آداب و رسوم و عقاید رایج عصر وی است.
در نقد فرمالیستی تکیه بر فرم و شکل اثر هنری است از نظر فرمالیست‌ها اثر ادبی یک فرم (شکل) محض است و محتوا چندان حائز اهمیت نیست. از دیدگاه آنان آثار ادبی ایهامی، پیچیده و مشحون از صور خیال مناسب این نوع نقد است؛ براین اساس ذیلاً بیت اول قصیده سوم (مطلع دوم) از دیوان خاقانی با رویکرد نقد فرمالیستی بررسی می‌گردد.
لازم به ذکر است این بررسی در قالب یک یادداشت برای ارائه در یک فرصت پانزده دقیقه‌ای مناسب فضای مجازی و نه در قالب یک مقاله علمی؛ تدوین شده است.
غریب سازی و آشنایی زدایی
فرمالیست‌ها به طور کلی روی دو اصل تکیه می‌کنند اول تغییر شکل در زبان عادی و دوم آشنایی زدایی. منظور از تغییر شکل در زبان عادی آن است که در آثار ادبی و خصوصاً در نظم، هنجارهایی که در گفتار عادی وجود دارد اغلب شکسته می‌شود. مطابق دستور زبان فارسی فعل معمولا در آخر جمله قرار می‌گیرد اما همچنانکه در بیت فوق مشاهده می‌شود فعل قبل از عبارت متممی قرار گرفته است. یا در پایان مصراع دوم فعل به قرینه حذف شده است.
منظور از آشنایی زدایی به کار بردن ترفندهای بلاغی از قبیل آرایه‌های ادبی است. که ذیلاً با توضیح بیشتری درباره آن صحبت خواهیم کرد.
الف) تناسب آرایه‌های ادبی با انسجام بیت:
از آنجا که در نقد فرمالیستی توجه عمده در آثار ادبی روی آرایه‌های آن است این بیت می‌تواند شاهد مثال و مصداق مناسبی برای بررسی‌های فرمالیستی باشد.
بالا رفتن از بلندی سخت است و موجب خستگی و رنج می‌شود. شاعر در این بیت سعی دارد رنج و سختی کار خود را با نشان دادن تصویری از بالارفتن از سربالایی که برای اغلب خوانندگان یک پدیده تجربه شده است؛ در ذهن خواننده مجسم کند و احساسش را اینگونه به خواننده القا نماید.
استفاده از آرایۀ مراعات نظیر که در واژه‌های "بالا"، "شیب" و تا حدودی "حادثات" (به جهت اینکه بالا رفتن از بلندی‌ها و کوه‌ها احتمال بروز حادثه را در پی دارد و درست به همین دلیل است که کوهنوردان در صعودهای خود به انواع تجهیزات ایمنی مجهز هستند) در القای مفهوم مورد نظر شاعر مفید واقع شده است. از طرف دیگر استفاده از واژگان مضیق، حادثات، بند و عنا حس رنج و عذاب را نیز در خواننده تداعی می‌کند.
در خصوص واژۀ "عنا" ذکر این نکته لازم است که این واژه دست کم امروزه در فرهنگ ایرانی به این دلیل که در گفتگوهای روزمره کاربرد ندارد؛ به تنهایی در رساندن بار معنایی "رنج و عذاب" ناتوان است. اما در آثار ادبی و در کنار مترادفات دیگر فصاحت لازم برای این کار را دارد.
کنایه یکی دیگر از آرایه‌های ادبی است که به خوبی در این بیت به کار گرفته شده است. در مصرع اول از دو عبارت کنایی استفاده شده است. "بالا گرفتن کار" کنایه از توفیق یافتن و ارتقا یافتن است. "شیب بلا" نیز کنایه از این دنیاست. در مصرع دوم نیز می‌توان واژه "عنا" را به کنایه شروان و موطن شاعر به حساب آورد.
شاعر در پایان این بیت با آوردن یک تشبیه، هنر آشنایی زدایی را در شعر خود به کمال رسانده است. آنجا که واژه عنا را به دام و بند تشبیه نموده است در واقع تلاش کرده است که تأخیری در دریافت معنی برای خواننده ایجاد کند. که همین تاخیر موجب التذاذ هنری می‌شود.
از دیگر آرایه‌های ادبی که در این بیت به کار گرفته شده است واج آرایی است. بسامد بالای صامت "ب" در واژه های بالا، شیب، بلا، بسته و بند است. در آغاز و ابتدای تولید این صامت دهان بسته است و این نکته ظریف به صورت ناخودآگاه با مفهوم بسته بودن در گرفتاری هماهنگ است. یعنی دقیقاً نقطه مقابل آزادی و رهایی.
نکته ظریفی که به صورت ناخودآگاه این حس را تقویت می‌کند استفاده از تکنیک مبتدا سازی در این صامت است. همچنانکه مشاهده می شود شاعر دانسته یا نادانسته از واژگانی استفاده نموده است که این صامت در ابتدای هجای نخست آنها قرار گرفته است. که حس بسته بودن را در ذهن مؤکد و برجسته می‌کند.
ب) تناسب وزن در انسجام بیت:
وزن عروضی در این بیت بحر رمل است. رمل در لغت به چند معنا به کار رفته است. از جمله بافتن حصير و نوعى راه رفتنِ باشتاب ميانِ دويدن و راه رفتن.
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan
(مناسب فضای مجازی)
بخش اول
#زرافشان
کار من بالا نمي‌گيرد در اين شيب بلا
در مضيق حادثاتم بستۀ بند عنا
مقدمه
خاقانی از جمله نامدارترین شاعران و قصیده سرایان قرن ششم است که از لحاظ به کار بردن مضامین و مفاهیم تازه بی همتاست. از ویژگی‌های عمدۀ شعر خاقانی پیچیدگی و دیریاب بودن آن و نیز استفاده فراوان از آرایه‌های ادبی مانند کنایه، تشبیه، استعاره، ایهام و نیز اصطلاحات نجوی است. به گونه‌ای که بعضاً درک مفهوم یک بیت از اشعار خاقانی، نیازمند صرف زمان طولانی و احاطه بر دانش ها، آداب و رسوم و عقاید رایج عصر وی است.
در نقد فرمالیستی تکیه بر فرم و شکل اثر هنری است از نظر فرمالیست‌ها اثر ادبی یک فرم (شکل) محض است و محتوا چندان حائز اهمیت نیست. از دیدگاه آنان آثار ادبی ایهامی، پیچیده و مشحون از صور خیال مناسب این نوع نقد است؛ براین اساس ذیلاً بیت اول قصیده سوم (مطلع دوم) از دیوان خاقانی با رویکرد نقد فرمالیستی بررسی می‌گردد.
لازم به ذکر است این بررسی در قالب یک یادداشت برای ارائه در یک فرصت پانزده دقیقه‌ای مناسب فضای مجازی و نه در قالب یک مقاله علمی؛ تدوین شده است.
غریب سازی و آشنایی زدایی
فرمالیست‌ها به طور کلی روی دو اصل تکیه می‌کنند اول تغییر شکل در زبان عادی و دوم آشنایی زدایی. منظور از تغییر شکل در زبان عادی آن است که در آثار ادبی و خصوصاً در نظم، هنجارهایی که در گفتار عادی وجود دارد اغلب شکسته می‌شود. مطابق دستور زبان فارسی فعل معمولا در آخر جمله قرار می‌گیرد اما همچنانکه در بیت فوق مشاهده می‌شود فعل قبل از عبارت متممی قرار گرفته است. یا در پایان مصراع دوم فعل به قرینه حذف شده است.
منظور از آشنایی زدایی به کار بردن ترفندهای بلاغی از قبیل آرایه‌های ادبی است. که ذیلاً با توضیح بیشتری درباره آن صحبت خواهیم کرد.
الف) تناسب آرایه‌های ادبی با انسجام بیت:
از آنجا که در نقد فرمالیستی توجه عمده در آثار ادبی روی آرایه‌های آن است این بیت می‌تواند شاهد مثال و مصداق مناسبی برای بررسی‌های فرمالیستی باشد.
بالا رفتن از بلندی سخت است و موجب خستگی و رنج می‌شود. شاعر در این بیت سعی دارد رنج و سختی کار خود را با نشان دادن تصویری از بالارفتن از سربالایی که برای اغلب خوانندگان یک پدیده تجربه شده است؛ در ذهن خواننده مجسم کند و احساسش را اینگونه به خواننده القا نماید.
استفاده از آرایۀ مراعات نظیر که در واژه‌های "بالا"، "شیب" و تا حدودی "حادثات" (به جهت اینکه بالا رفتن از بلندی‌ها و کوه‌ها احتمال بروز حادثه را در پی دارد و درست به همین دلیل است که کوهنوردان در صعودهای خود به انواع تجهیزات ایمنی مجهز هستند) در القای مفهوم مورد نظر شاعر مفید واقع شده است. از طرف دیگر استفاده از واژگان مضیق، حادثات، بند و عنا حس رنج و عذاب را نیز در خواننده تداعی می‌کند.
در خصوص واژۀ "عنا" ذکر این نکته لازم است که این واژه دست کم امروزه در فرهنگ ایرانی به این دلیل که در گفتگوهای روزمره کاربرد ندارد؛ به تنهایی در رساندن بار معنایی "رنج و عذاب" ناتوان است. اما در آثار ادبی و در کنار مترادفات دیگر فصاحت لازم برای این کار را دارد.
کنایه یکی دیگر از آرایه‌های ادبی است که به خوبی در این بیت به کار گرفته شده است. در مصرع اول از دو عبارت کنایی استفاده شده است. "بالا گرفتن کار" کنایه از توفیق یافتن و ارتقا یافتن است. "شیب بلا" نیز کنایه از این دنیاست. در مصرع دوم نیز می‌توان واژه "عنا" را به کنایه شروان و موطن شاعر به حساب آورد.
شاعر در پایان این بیت با آوردن یک تشبیه، هنر آشنایی زدایی را در شعر خود به کمال رسانده است. آنجا که واژه عنا را به دام و بند تشبیه نموده است در واقع تلاش کرده است که تأخیری در دریافت معنی برای خواننده ایجاد کند. که همین تاخیر موجب التذاذ هنری می‌شود.
از دیگر آرایه‌های ادبی که در این بیت به کار گرفته شده است واج آرایی است. بسامد بالای صامت "ب" در واژه های بالا، شیب، بلا، بسته و بند است. در آغاز و ابتدای تولید این صامت دهان بسته است و این نکته ظریف به صورت ناخودآگاه با مفهوم بسته بودن در گرفتاری هماهنگ است. یعنی دقیقاً نقطه مقابل آزادی و رهایی.
نکته ظریفی که به صورت ناخودآگاه این حس را تقویت می‌کند استفاده از تکنیک مبتدا سازی در این صامت است. همچنانکه مشاهده می شود شاعر دانسته یا نادانسته از واژگانی استفاده نموده است که این صامت در ابتدای هجای نخست آنها قرار گرفته است. که حس بسته بودن را در ذهن مؤکد و برجسته می‌کند.
ب) تناسب وزن در انسجام بیت:
وزن عروضی در این بیت بحر رمل است. رمل در لغت به چند معنا به کار رفته است. از جمله بافتن حصير و نوعى راه رفتنِ باشتاب ميانِ دويدن و راه رفتن.
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan
Comments
Be the first to add a comment
Log in to comment