پشتیبانیها و مانعزداییها؛ از تولید چه چیزی؟
انتخاب الگوی صنعتی شدن
| برزین جعفرتاش
مانند چند سال گذشته، شعار امسال نیز بر مسئله تولید تاکید دارد. با این حال به نظر میرسد هنوز مشخص نیست که افزایش تولید "چه چیزی" مد نظر است. آیا صنایع نفت و گاز قرار است محور توسعه کشور باشند یا بخش دانشبنیان و استارتآپها اولویت دارند؟ سرمایهگذاریها به بخش ساختمان هدایت شود یا تولیدات کارخانهای مورد توجه قرار گیرد؟ اینها سوالاتی است که پیش از اختصاص منابع عمومی به امر "پیشتیانی و مانعزدایی از تولید" باید پاسخ داده شوند.
با این حال شاید عدهای بگویند که دولت توانایی "انتخاب برندگان" را ندارد و بهتر است این موضوع به نیرویهای بازار واگذار شود، امّا نکته اینجاست که به علت محدودیت منابع و توانمندیهای دولت، گریزی از انتخاب و اولویتبندی نیست. از آن گذشته موانع و حمایتهای مورد نیاز رشته فعالیتهای مختلف بسیار متفاوت از هم هستند.
برای مثال توسعه صنعت پوشاک احتمالا نیازمند بهبود زنجیره تامین و سرمایهگذاری در ماشینآلات است، در حالی که صنعت خودروسازی کشور با مسائل حاکمیتشرکتی و اقتصاد سیاسی دست به گریبان است. همچنین توسعه صنعت گردشگری نیازمند ارتقای زیرساختهایی مانند مسیر دسترسی، اقامتگاه، جاذبه، قوانین اخذ ویزا و خدمات بانکی است، در حالی که استارتآپها نیازمند زیرساختهای به کلی متفاوتی هستند. از اینرو به سختی بتوان از رویکردی که بخواهد از توسعه تمام رشتهفعالیتهای اقتصادی، "پشتیبانی و مانعزدایی" کند انتظار موفقیت داشت.
تجربه اولویتبندی در سایر کشورهای در حال توسعه
بررسی رویکرد اقتصادهای موفق نیز نشان از اهمیت "تمرکز بر یکسری رشتهفعالیت محدود" میدهد. برای مثال کشور ترکیه در برنامه توسعه یازدهم خود "محصولات شیمیایی، دستگاههای پزشکی، الکترونیک، ماشینآلات برقی، خودرو و قطار" را در اولویت قرار داد. همچینن توسعه صنایع منتخب سنتی این کشور شامل نساجی، پوشاک و چرم، محصولات معدنی غیرفلزی، صنایع فلز اولیه، مبلمان و کشتیسازی نیز مورد تاکید مجدد قرار گرفت. کشور چین در برنامه بلندپروازانه "ساخت چین 2025" رشته فعالیتهای فناوری اطلاعات (گوشیهای هوشمند، چیپ و ...)، رباتیک (یادگیری ماشینی و ...)، انرژی سبز و وسایل نقلیه سبز، تجهیزات هوا فضا، کشتیهای پیشرفته، تجهیزات حمل و نقل ریلی، تجهیزات ذخیره انرژی، تجهیزات پزشکی و ماشینآلات کشاورزی را هدف قرار داد. ویتنام که عملکرد موفقی در سالهای اخیر داشته در سیاست ملی توسعه صنعتی تا 2030 رشتهفعالیتهای نساجی و پوشاک، فناوری اطلاعات و صنایع الکترونیک، انرژیهای نوع و صنایع انرژی هوشمند، خودرو، ماشینآلات کشاورزی، تجهیزات ساخت و ساز، تجهیزات الکترونیکی و پزشکی را هدف قرار داده است.
همانطور که مشاهده میکنید کشورهای موفق در حال توسعه، تصمیم خود را گرفتهاند که منابع و توانمندیهای محدود خود را متمرکز بر "پشتیبانیها و مانعزداییها از تولید چه محصولاتی" نمایند. ولی در ایران هنوز توافقی بر سر الگوی صنعتی شدن کشور و بخشهای اولویتدار وجود ندارد. یعنی مشخص نیست صنعتی شدن از طریق تکمیل صنایع پاییندست نفت و گاز و مواد معدنی قرار است رخ دهد یا حمایت از شرکتهای دانشبنیان و استارتآپها؟ با اینکه وزارت صنعت، معدن و تجارت نه رشته فعالیت را به عنوان اولویتهای خود مشخص کرده ولی به نظر نمیرسد که این اولویتها در سطح ملی مورد پذیرش تمام ارکان دولتی و حکومتی قرار گرفته باشند. چرا که اگر در سطح ملی بر سر این اولویتها توافق وجود داشت، سیاستهای اقتصاد کلان، سیاستهای آموزشی و فنی و حرفهای و سیاستهای نوآوری باید حامی این آنها میبودند.
الگویهای متعدد برای صنعتی شدن
به طوری کلیتر میتوان گفت که الگوهای متعددی برای صنعتی شدن وجود دارد. یک گزینه ایجاد یک شالوده صنعتی گسترده بر اساس حمایت تمام و کمال از صنایع نوپا به همراه یک راهبرد صادراتی تهاجمی است. این مسیر صنعتی شدن توسط ژاپن و کره جنوبی انتخاب شد. در کشورهای غنی از نظر منابع طبیعی، شاید ایجاد یک شالوده صنعتی مرتبط با منابع مناسب باشد. این مسیری است که توسط کشورهای اسکاندیناوی انتخاب شد. در کشورهای دیگر، صنعتی شدن میتواند بوسیله جذب راهبردی شرکتهای فراملیتی فعّال در صنایع پیشرفته انجام شود. راهبرد صنعتی شدن سنگاپور و ایرلند بر این اساس طراحی شد.
✅ @karkhone