بلوای‌نان؛ به یاد خیزشِ خونین آبان ۹۸
مهدی زمانی
🔴 مساله گرانی سرسام آور، تحمل ناپذیر و لجام گسیخته آذوقه و ناتوانی شدید مردم در تامین مایحتاج ضروری زندگی‌شان، اکنون به چالشی جدی برای متولیان حکمرانی کشور و به خصوص جامعه سرخورده‌ی ایرانی تبدیل شده است. این مساله از عمده‌ترین مسایلی است که بافت و ساختار کنونی جامعه ایران را درگیر خود کرده و منجر به ایجاد وضعیتی تاسف بار و رقت آور شده است. با این حال، بروز و ظهور این چالش، امر بدیع و تازه‌ای نیست و مردم ایران در تاریخ دو قرن اخیر خود، همواره با آن درگیر بوده اند و می‌توان رد این مساله و شورش هایی را که در پی‌داشته است، در سطور مختلف منابع این دو قرن دید.
🔴 آغاز عمده شورش‌ها و اعتراض‌ها به مساله کمبود نان و گرانی ارزاق که در منابع از آن به عنوان «بلوای نان» تعبیر شده است، به دوره ناصری برمی‌گردد. در این دوره، وضعیت زندگی بیشتر مردم بین دو شکل فقر و فلاکت متغیر بود. به تبع این وضعیت، مردم به ناچار بارها علم طغیان، شورش و اعتراض نسبت به وضع موجود را بر افراشتند. آن چنان‌که، بخشی از تاریخ این دوره، روایت این اعتراض ها و شورش ها است.
🔴 مرور این روایت‌ها نشان می‌دهد که دامنه این اعتراض‌های نخستین، در ابتدا، محدود بوده است و شهر و یا شهرهایی از کشور را در برمی‌گرفت. اما به مرور، شکل عمومی و سراسری به خود گرفت و به طور هم‌زمان در بسیاری از ولایات کشور طغیانی وسیع رخ می‌نمود. برای نمونه، بلوای تابستان ۱۲۷۷ قمری از نخستین تجربه های عمومی‌شدن این نوع از شورش و اعتراض بوده است.
🔴 هینریش بروگش سفیر وقت پروس در خصوص وضعیت جامعه ایران مقارن بلوای ۱۲۷۷، گزارش داده است که: «اوقات همه تلخ و روحیه همه بر اثر گرانی زیاد و گرسنگی و قحطی و از همه بدتر وبا خراب است. همه جا صحبت از گرانی فوق العاده نان و سایر اقلام خواروبار و مایحتاج عمومی است.» علاوه بر طغیان پیشین، و در یک دهه بعد، دوباره مردم به گرفتاری عمیق و ناتوانی شدید در تامین مایحتاج خود دچار شدند و به ناچار روی به «مردارخواری» و «آدم خواری» آوردند.
🔴 احتشام السلطنه در کتاب خاطرات خود در این باره می نویسد: «مردم در کنار خندق بر سر یک لاشه اسب یا قاطر ریخته و با چاقو آن را می بریدند و از دست یکدیگر می‌کشیدند. مردم پس از خوردن سگ و گربه و هر چه خوردنی بود ناچار به خوردن اطفال پرداختند.» نتیجه این آشفتگی مزمن، تکرار تجربه بلوای عمومی نان در اعتراض به گرانی و نبود آذوقه در سال ۱۲۸۸ قمری بود.
🔴 پس از دوره ناصری و علیرغم وقوع رویدادهای مهمی نظیر رخداد مشروطه، بر پایی نظام رضا شاهی و حکومت جمهوری اسلامی در تاریخ کشور، مساله نان، گرانی ارزاق، تورم و معاش مردم لاینحل باقی ماند. این دولت ها و حکومت های جدید، نه تنها در جهت بهبود شرایط و وضع نا به سامان به ارث رسیده، عملکرد مناسبی نداشته اند بلکه خود شرایط وخیم تری را برای مردم ستم دیده و گرفتار فراهم کردند. به تبع، این بی‌توجهی، بلواهایی را با پس زمینه ی گفته شده، در پی داشت. برای نمونه، عکس العمل مردم به ناتوانی دولت های پسا‌مشروطه، در بلوای مردم شهر اصفهان در سال ۱۳۲۹ قمری و یورششان به بلدیه و انجمن ولایتی و غارت اداره های آن شهر و بلوای مردم شهر تهران در عهد رضاخانی و احمد شاهی در سال ۱۳۰۴ شمسی ـ که با محوریت زنان رخ داد ـ بروز پیدا کرد. در همین خصوص، می توان به شورش و اعتراض آذر سال ۱۳۲۱ شمسی و خیزش خونین آبان ماه سال ۱۳۹۸ شمسی به عنوان مهمترین نمونه های اعتراضی مردم رنج دیده در دوره های حکومت پهلوی و جمهوری اسلامی اشاره کرد.
🔴 در خصوص این تجربه‌ها و علل وقوع آن، عمده محققان به تاثیر عوامل انسانی نظیر مدیریت نا‌صحیح؛ عوامل طبیعی نظیر خشکسالی، امراض همه‌گیر مثل وبا و طاعون؛ و عوامل خارجی نظیر توافقنامه‌های استعماری و استثماری در شکل سلطه بر امور بازرگانی و گمرکی کشور، دخالت و اشغال کشور توسط قدرت‌های خارجی و تحریم‌ها در ایجاد، ادامه و حل‌نشدن چنین وضعیت‌های دردناک اشاره‌کردند.
🔴 با این حال، به نظر می رسد دلیل غایی این عدم تغییر وضع، ساختار قدرت سیاسی و طریق شیوه حکمرانی بد و مدیریت نا‌صحیح باشد. در هر چهار دوره مذکور شیوه حکمرانی مبتنی بر شکلی از استبداد و غیر‌دمکراتیک یا نیمه‌دمکراتیک است. در این چارچوب، اعمال قدرت و تصرف در منابع و ثروت کشور از طریق شبکه‌های حمایتی (حامی پیرو) انجام می‌شود و ساختار حکمران بر همه دارایی‌های جامعه دست اندازی می‌کند. بنابراین آن چنان که مرور این اعتراض‌ها نشان می‌دهد، به نظر می‌رسد در این ساختارهای تقریبا مشابه، تجربه‌های بلوای‌نان، فرآیند و مسیر مشخصی را طی‌کرده اند. /ایران‌فردا
#فرهیختگان، ندای آگاهی
مهدی زمانی
🔴 مساله گرانی سرسام آور، تحمل ناپذیر و لجام گسیخته آذوقه و ناتوانی شدید مردم در تامین مایحتاج ضروری زندگی‌شان، اکنون به چالشی جدی برای متولیان حکمرانی کشور و به خصوص جامعه سرخورده‌ی ایرانی تبدیل شده است. این مساله از عمده‌ترین مسایلی است که بافت و ساختار کنونی جامعه ایران را درگیر خود کرده و منجر به ایجاد وضعیتی تاسف بار و رقت آور شده است. با این حال، بروز و ظهور این چالش، امر بدیع و تازه‌ای نیست و مردم ایران در تاریخ دو قرن اخیر خود، همواره با آن درگیر بوده اند و می‌توان رد این مساله و شورش هایی را که در پی‌داشته است، در سطور مختلف منابع این دو قرن دید.
🔴 آغاز عمده شورش‌ها و اعتراض‌ها به مساله کمبود نان و گرانی ارزاق که در منابع از آن به عنوان «بلوای نان» تعبیر شده است، به دوره ناصری برمی‌گردد. در این دوره، وضعیت زندگی بیشتر مردم بین دو شکل فقر و فلاکت متغیر بود. به تبع این وضعیت، مردم به ناچار بارها علم طغیان، شورش و اعتراض نسبت به وضع موجود را بر افراشتند. آن چنان‌که، بخشی از تاریخ این دوره، روایت این اعتراض ها و شورش ها است.
🔴 مرور این روایت‌ها نشان می‌دهد که دامنه این اعتراض‌های نخستین، در ابتدا، محدود بوده است و شهر و یا شهرهایی از کشور را در برمی‌گرفت. اما به مرور، شکل عمومی و سراسری به خود گرفت و به طور هم‌زمان در بسیاری از ولایات کشور طغیانی وسیع رخ می‌نمود. برای نمونه، بلوای تابستان ۱۲۷۷ قمری از نخستین تجربه های عمومی‌شدن این نوع از شورش و اعتراض بوده است.
🔴 هینریش بروگش سفیر وقت پروس در خصوص وضعیت جامعه ایران مقارن بلوای ۱۲۷۷، گزارش داده است که: «اوقات همه تلخ و روحیه همه بر اثر گرانی زیاد و گرسنگی و قحطی و از همه بدتر وبا خراب است. همه جا صحبت از گرانی فوق العاده نان و سایر اقلام خواروبار و مایحتاج عمومی است.» علاوه بر طغیان پیشین، و در یک دهه بعد، دوباره مردم به گرفتاری عمیق و ناتوانی شدید در تامین مایحتاج خود دچار شدند و به ناچار روی به «مردارخواری» و «آدم خواری» آوردند.
🔴 احتشام السلطنه در کتاب خاطرات خود در این باره می نویسد: «مردم در کنار خندق بر سر یک لاشه اسب یا قاطر ریخته و با چاقو آن را می بریدند و از دست یکدیگر می‌کشیدند. مردم پس از خوردن سگ و گربه و هر چه خوردنی بود ناچار به خوردن اطفال پرداختند.» نتیجه این آشفتگی مزمن، تکرار تجربه بلوای عمومی نان در اعتراض به گرانی و نبود آذوقه در سال ۱۲۸۸ قمری بود.
🔴 پس از دوره ناصری و علیرغم وقوع رویدادهای مهمی نظیر رخداد مشروطه، بر پایی نظام رضا شاهی و حکومت جمهوری اسلامی در تاریخ کشور، مساله نان، گرانی ارزاق، تورم و معاش مردم لاینحل باقی ماند. این دولت ها و حکومت های جدید، نه تنها در جهت بهبود شرایط و وضع نا به سامان به ارث رسیده، عملکرد مناسبی نداشته اند بلکه خود شرایط وخیم تری را برای مردم ستم دیده و گرفتار فراهم کردند. به تبع، این بی‌توجهی، بلواهایی را با پس زمینه ی گفته شده، در پی داشت. برای نمونه، عکس العمل مردم به ناتوانی دولت های پسا‌مشروطه، در بلوای مردم شهر اصفهان در سال ۱۳۲۹ قمری و یورششان به بلدیه و انجمن ولایتی و غارت اداره های آن شهر و بلوای مردم شهر تهران در عهد رضاخانی و احمد شاهی در سال ۱۳۰۴ شمسی ـ که با محوریت زنان رخ داد ـ بروز پیدا کرد. در همین خصوص، می توان به شورش و اعتراض آذر سال ۱۳۲۱ شمسی و خیزش خونین آبان ماه سال ۱۳۹۸ شمسی به عنوان مهمترین نمونه های اعتراضی مردم رنج دیده در دوره های حکومت پهلوی و جمهوری اسلامی اشاره کرد.
🔴 در خصوص این تجربه‌ها و علل وقوع آن، عمده محققان به تاثیر عوامل انسانی نظیر مدیریت نا‌صحیح؛ عوامل طبیعی نظیر خشکسالی، امراض همه‌گیر مثل وبا و طاعون؛ و عوامل خارجی نظیر توافقنامه‌های استعماری و استثماری در شکل سلطه بر امور بازرگانی و گمرکی کشور، دخالت و اشغال کشور توسط قدرت‌های خارجی و تحریم‌ها در ایجاد، ادامه و حل‌نشدن چنین وضعیت‌های دردناک اشاره‌کردند.
🔴 با این حال، به نظر می رسد دلیل غایی این عدم تغییر وضع، ساختار قدرت سیاسی و طریق شیوه حکمرانی بد و مدیریت نا‌صحیح باشد. در هر چهار دوره مذکور شیوه حکمرانی مبتنی بر شکلی از استبداد و غیر‌دمکراتیک یا نیمه‌دمکراتیک است. در این چارچوب، اعمال قدرت و تصرف در منابع و ثروت کشور از طریق شبکه‌های حمایتی (حامی پیرو) انجام می‌شود و ساختار حکمران بر همه دارایی‌های جامعه دست اندازی می‌کند. بنابراین آن چنان که مرور این اعتراض‌ها نشان می‌دهد، به نظر می‌رسد در این ساختارهای تقریبا مشابه، تجربه‌های بلوای‌نان، فرآیند و مسیر مشخصی را طی‌کرده اند. /ایران‌فردا
#فرهیختگان، ندای آگاهی
Comments
Be the first to add a comment
Log in to comment