✳️ هما در ادبیات فارسی

❇️ هما، مرغ استخوان‌خوار یا کرکس ریش‌دار، نوعی کرکس بزرگ است که در کوه‌های مرتفع زندگی می‌کند و عمده‌ی غذایش را مغز استخوان تشکیل می‌دهد. هما استخوان‌های بزرگ را از ارتفاع زیاد به روی سنگ‌ها پرتاب می‌کند تا بشکنند و به قطعات کوچک‌تر تقسیم شوند.

❇️ در فرهنگ عمید آمده: "پرنده‌ای با جثه‌ی درشت از تیره‌ی لاشخورها و شبیه شاهین. قدما می‌پنداشتند خوراکش استخوان است و سایه‌اش بر سر هرکس بیفتد به سعادت و کامرانی خواهد رسید و در میمنت و سعادت به ‌او مثل می‌زدند." دهخدا نیز گفته: "بر سر هرکه سایه‌ی او افتد به دولت و سلطنت رسد."

❇️ سعدی، هما را از این جهت که استخوان‌خوار است و جانور نمی‌خورد بر دیگر مرغان برتری بخشیده:
همای بر همه مرغان از آن شرف دارد
که استخوان خورد و جانور نیازارد

قاآنی خود را به هما و دیگران را به مگس تشبیه می‌کند:
استخوان زان هما آمد و شهد آن مگس
قسمت ما همه زهر و دگران را رطب است

اوحدی انسان را به هما و دنیا را به استخوان تشبیه کرده و می‌گوید این استخوان را نباید برگرفت:
مکن یاد دنیا، که اندیشه‌ی ما
هماییست کین استخوان برنگیرد

صائب در بیان شرایط سختش می‌گوید مرا باکی از سختی‌ها نیست و مانند هما از خوردن استخوان [غذای اندک] زنده خواهم ماند:
نیست جان سخت ما از سختی دوران ملول
زندگانی چون هما از استخوان داریم ما

همچنین صائب می‌گوید هما که سایه‌اش به سعادت معروف است اگر استخوان مرا بخورد از شدت بدبختی‌ام، سایه‌اش موجب بلا خواهد شد:
استخوان من اگر رزق هما خواهد شدن
سایه‌ی بال هما ابر بلا خواهد شدن

پروین، کسی را روشن ضمیر می­‌داند که با وجود نعمت­‌های رنگارنگ دنیایی، روزیِ او استخوان [غذای اندک] است:
روشن ضمیر آنکه از این خـوان گونه‌گــون
قسمت همــای وار به‌جز استخوان نداشت

عراقی معشوق را به هما تشبیه کرده و خود را به استخوان پوسیده‌ای که مورد اعتنای هما نیست:
بر من همای وصلت سایه از آن نیفکند
کز محنت فراقت پوسیده استخوانم

بیدل نیز در وصف قناعت گفته:
هشدار که در سایه‌ی دیوار قناعت
خوابیست که در خواب پر و بال هما نیست

خاقانی در پی سایه‌ی هما نیست و سایه‌ی دیوار کوی معشوق را طلب می‌کند:
طالب ظل همائی نیستم
سایه‌ی دیوار در کوی تو بس

سیف فرغانی از هما درخواست می‌کند که سایه‌اش را از سرش بازمگیرد:
ای هما سایه قدم از در من بازمگیر
سایه‌ی عالی خویش از سر من بازمگیر

فرخی سیستانی می‌گوید گرچه سایه‌ی هما اگر بر کسی افتد موجب بزرگی او خواهد شد، اما سایه‌ی یمین‌الدوله اگر بر کُشته بیفتد زنده خواهد شد:
همای چون به کسی سایه برفکند، آن کس
جز آن بود که بزرگی و جاه یابد از آن
امیر اگر ز بر کشته سایه برفکند
ز فر سایه‌ی او کشته باز یابد جان

مولوی نیز گفته اگر همه‌ی عالم را هما بگیرد عاشق به دنبال سایه‌ی او نیست، چرا که زیر سایه‌ی معشوق سعادتمند است:
اگر عالم هما گیرد نجوید سایه‌اش عاشق
که او سرمست عشقِ آن همای نام‌ور باشد

شاه نعمت الله ولی نیز می‌گوید هر کس در سایه‌ی هما نشیند سامان گرفته و حتی اگر گنجشکی هم باشد در آخر شهباز می‌شود:
هر که او در سایه‌ی فر هما مأوا گرفت
گرچه گنجشکی بود شهباز گردد عاقبت

بیدل نیز از اقبالِ بدش می‌نالد و می‌گوید اگر هم بخواهم زیر سایه‌ی هما بروم، در انتظار سایه‌اش به استخوانی تبدیل می‌شوم و از بین می‌روم:
ستمکش هوس نارسای اقبالم
به‌ استخوان رسدم کار تا هما برسد

البته بعضی نیز هما را از اساس اسطوره می‌دانند.

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan