پرسش انکاری
یکی از انواع شیوه های بلاغت استفاده از جملات پرسشی ( استفهام ) به جای جملات خبری است . غرض اصلی از پرسش طلب خبر است اما در حوزه ی ادبیات ، نه برای کسب خبر بلکه برای تأثیر کلام از جمله های پرسشی استفاده می شود . از مخاطب جوابی را نمی خواهند . مقصود اصلی آن است که مخاطب را به تفکر وتعمّق هرچه بیشتر در موضوع وادار کنند .در پرسش ادبی مقاصد متفاوتی از قبیل : نهی ، توبیخ ، تمنّی و آرزو ، طنز و تحقیر ، تعجّب و حیرت و .... نهفته است .
استفهام انکاری چیست؟ : استفهام در لغت یعنی طلب فهم ، سوال کردن و پرسیدن؛ و استفهام انکاری یعنی سؤال کردنی که جواب آن قرین به تکذیب و انکار باشد .
مثال : شب تاریک و بیم موج و گردابی چنین هایل کجا دانند حالِ ما سبکباران ساحلها؟ (حافظ)
مقصود شاعر این بوده که سبکباران ساحلها حال ما را به هیچ وجه نمیفهمند، این جملۀ خبری منفی را در قالب پرسش آورده و به دنبال تکذیب سؤال است. یا:
تو کز سرای طبیعت نمیروی بیرون کجا به کوی حقیقت گذر توانی کرد ؟ (سعدی)
یعنی: معلوم است که گذر نمیکنی، اصلاً و ابداً. جوابی که معمولاً در ذهن مخاطب برای این گونه سوال شعری شکل میگیرد، این است که: نه، چطور ممکن است؟ چنین چیزی امکان ندارد.
توجه : در استفهام انکاری پرسش به صورت مثبت مطرح می شود وجواب آن منفی است ؛ یعنی هدف نویسنده این است که خواننده را به رد سخن و مطلب وادار و او را با خود همراه و هم عقیده کند واگر جمله را به صورت خبری بیاوریم جمله منفی می شود ؛ مثلاً دو مثال بالا به این صورت در می آیند :
سبکباران ساحلها حالِ ما را نمی دانند .
به کوی حقیقت نمی توانی گذر بکنی .
به شهر تو شیر و نهنگ و پلنگ سوار اندر آیند هر سه به جنگ؟
معلوم است که سوار نمی آیند
خلق چو مرغابیان زاده ز دریای جان کی کند این جا مقام مرغ کز آن بحر خاست؟
@molavi_asar_o_afkar@ferdosesokhan