سورن کیرکگارد یکبار نوشت: "زندگی، روبه پیش زیسته می‌شود، اما روبه پَس فهمیده می‌شود". معنای این بینشِ حکیمانه آن است که "زندگی، فهم‌ناشده زیسته می‌شود!" حقا که چه سخن درستی است این!

آنگاه که "وقایع‌نگاری" در اواخر قرن‌هفدهم اروپا شروع کرد که "فلسفه‌تاریخ" بشود، آنچه شد "آغشتگی‌به‌فهم" بود که به "وقایع‌نگاری‌ها افزوده گشت.
بسی پیش از اروپا، در آفاق مسلمانی ابن‌خلدونِ تونسی "وقایع‌نگاری" چندین جلدی خود از تاریخ‌مسلمانان را در هیات "فلسفه‌تاریخ" عرضه داشته بود. او روش‌شناسیِ فلسفه‌تاریخ خود را در دوجلد "مقدمه"، بر کتاب‌ تاریخ‌اش شرح‌داد. اما "مرگ‌عاقله‌" در جهانِ مسلمانان آغاز شده بود تا ما کمترین فهم‌ای از "فلسفه‌تاریخ" ابن‌خلدون نکردیم؛ چندقرن بعدتر در اروپا "فلسفه‌تاریخ" ازنو کشف‌وابداع شد. آن "چرخ" را که ابن‌خلدون اختراع کرده‌بود، اروپائیان ازنو ابداع کردند!

درطول دهه پنجاه شمسی، ماایرانیانِ پساتجدد دستخوش "بحران‌هویت" گشتیم و در خیالِ "بازگشت‌به‌خویش"ای که علی‌شریعتی سَرداده بود و طالقانی‌ها و بازرگان‌های ریزودرشت هم پشت‌اش را گرفته‌بودند، حکومت پهلوی‌ها را برانداختیم تا تمام‌وکمال به "خویشتنِ‌خویش" بازگردیم. ما نمی‌دانستیم که این "خویشتن" چه نکبتی بود!

علی‌شریعتی، برای ما با هنرمندی تمام یک "خویشتنِ"قلابی را نقاشی کرد، دیگران هم برای نقاشی او کف‌زدند و درکنارش نقاشیِ نه چندان هنرمندانه‌ای، اما به همان میزان دروغین، از "خویشتن‌ِ ما" تصویر کردند. ما فریب جلوه آن دروغ‌ها را خوردیم تا سَر به خمینی سپردیم. اما خمینی، که دروغ نبود، همان "خویشتنِ" واقعی‌ما بود و ما را به "دارَالبَوار" امروز کشید! تنها آنگاه که به بدبختی و فروکوفتگی و هتکِ انسانیتِ امروزمان رسیدیم، دانستیم که شریعتی‌ها و بازرگان‌ها چه (ندانسته)، به خود و به ما دروغ گفته‌بودند.

"مدرنیته"، بیداریِ‌انسان از غفلتِ بی‌خویشتنیِ خودپسند و خودمحورِ "فرهنگ" است. جهان پیشامدرن، با درخواب‌ِ "فرهنگ"بودگی‌اش، خوش‌جهانی غفلت‌آلود بود! حاصبِ هُشیاری "مدرنیته" که آمد، نفهمیدیم چطورشد که ما "متجددان" شدیم! اما هنوز "خواب‌زدگان" بودیم که دلمان برای خودِ در خواب‌مان تنگ‌شد. "بازگشت‌به‌خویشِ"ما آرزویِ دیدنِ رویاهای خوشِ "فرهنگ" را داشت، اما در کابوس فروشدیم و در آن شرحه‌شرحه گشتیم تا دانستیم که "هویتِ‌ فرهنگ‌بنیادِ" ما چه نکبتی بود و خود نمی‌دانستیم.

آنچه دراین بازگشت‌به‌خویشِ شومِ چهل‌وچندساله برما رفت، موجب شد تا قدر "مدرنیته" و کرامت‌انسانی و "توسعه" را ‌- که کمابیش داشتیم ولی نمی‌دانستیم که داریم - بر ما مکشوف گردد.
اینک درپیِ بیداریِ به زور‌وضربِ شلاق و زندان و تحقیر و شکنجه و اعدام، ما "متجددان"ای شده‌ایم که "خودِ‌فرهنگی‌مان" را در آیینه "واقعیت" (نه آن نقش‌خیالی که شریعتی‌ها پرداختند) می‌شناسیم.

این قصه بلوغ‌تاریخی‌ای بود که ما برایش چندین‌صدهزار کشته و بیش از آن معلول و زندانی و شکنجه‌شده و چندین هزارمیلیارد دلار هزینه و چندین نسلِ‌سوخته و شاید برترازهمه، فرصتِ‌تاریخیِ بی‌بدیلِ "توسعه‌ملی" را هزینه کرده‌ایم، هنوز‌هم کابوس‌مان به پایان نیامده است.

عزیزان همسایه و هم‌فرهنگِ افغانی‌ما، امروز درتهدید ورود به همان تونل‌وحشتی هستند که ما در بامداد شوم بهمن ۵۷ درآن شدیم. آنان دراین بیست‌سال گذشته، آنقدر معنای کرامت‌ و آزادی را چشیده‌اند تا دیگر نتوانند تاب آن بیاورند که برقع‌پوشانِ اجباری شوند و اینترنت‌شان قطع گردد و جمعه‌ها در استادیوم‌ها شاهد سربریدن و سنگسار شدن هم‌وطنان‌شان باشند و بسته‌شدن مدارس و دانشگاه‌ها و کنسرت‌ها و کافی‌شاپ‌ها را ببینند.

آن دوپارگی که "تجدد" افغانستان ببارآورد تا شهری‌ها کمی‌تاقسمتی متجدد باشند و روستاها در توحشِ قرون‌واعصار ماندگان، اینک صحنه‌آرایِ تهاجم وحوش طالبانی به شهرها شده است.
لااقل ما ایرانیان می‌توانیم خشم افغان‌ها را خوب بفهمیم که معترض‌اند که چرا "ناتو" حمایت‌اش را از متجددان افغان و دولت‌های کمی‌تا‌قسمتی نالایق و فاسد ارگ کابل برداشت تا آنان را تنهای‌تنها پیش‌روی وحوش طالبان رها سازد و برود. اما این عزیزان باید بدانند که هیچ "بلوغ‌ملی‌"ای برونزاد نتواند که بود. "ناتو" این را می‌داند، خردمندان متجدد افغان هم باید بدانند.

اینک مایلم تا که رو به عزیزانِ افغانی‌ام بگویم که برادران‌وخواهران باید که آماده پیکار باشید، از برای خانمان و کرامت‌انسانی‌تان! فرارومهاجرت برای میلیون‌ها افغانیِ دشمن‌طالبان راه‌حل نیست، عملی‌هم نیست. یا باید بجنگید و وحوش‌قبایلی طالبان را تارومار کنید، یا فلاکت و خفت حکومت آنان را پذیرا باشید. باید این را هم بدانید که "بنیادگرایان" چون "آفت"اند که حرث‌ونسل ویران کنند و آنگاه خود از بی‌توشگی میرند. پس جنگ شما تنها برای خودتان نیست، برای فرزندان آن بدویان هم هست تا بختی از کرامت و مدنیت بیابند.