رابطه حكومت پهلوي و صاحبان صنايع (بخش سوم)
عباس میلانی: سرمایهداران ايران در سقوط شاه نقشی نداشتند و البته برای حفظ او هم کاری نکردند
|به همت نشریه کارخانهدار به سال 1397
سوال من دقیقا همین جاست. آن مقطعی که ما به نوعی قطع حمایت حکومتی از طبقه بورژوازی صنعتی را شاهد هستیم دلیلش چه بود؟ آیا میتوان گفت که آنها دخالتهای سران حکومت و یا شاه را مزاحمتی در مسیر چشمانداز بلندی که داشتند میدیدند؟ انگیزه حکومت از قطع کمکها چه بود؟
ببینید! بگذارید یک مثال بزنم. مثلا شاه به مساله تورم خیلی حساس بود. در مقطعی به [فریدون] مهدوی (وزیر بازرگانی) میگوید که «یا شما مساله تورم و قیمتها رو کنترل میکنی یا من ارتش رابفرستم تا قیمتها را پایین بیاورند!»و خوب حکومت میرود و یک مدل خشنی را در واقع اعمال میکند. چندین هزار دانشجو را ضابط دادگستری میکنند و اینها میروند سرمایهدارها، پولدارها و … را به جرم گرانفروشی بازداشت میکنند و سر بعضی از آنها را میتراشند و تحقیرشان میکنند. برای سرمایهدار بزرگ آن زمان که مثلا میخواست ۵۰۰ میلیون دلار سرمایهگذاری کند، چیزی که مزاحم است این است که فکر کند فردا یک دانشجو که حالا یا سابقهی تودهای دارد، یا سابقه اسلامی یا ضد رژیم است، دارد از این فرصت استفاده میکند تا یک چوبی هم به «سرمایهدار بورژوازی نوکر امپریالیسم» بزند. بیاید دم مغازه، یقهشان را بگیرد و سرشان را بتراشد و بگوید که تو باید قیمت را فلان قیمت کنی! قیمتی که بازار باید تعیین کند، شما میخواهید به خاطر اینکه نگران وضع سیاسی مملکت هستید و میخواهید به طبقه متوسط به پایین یک باج بدهید، با زور قیمت را بیاورید پایین. خوب! چنین چیزهایی این طبقه را ناراحت میکند. سخنرانی لاجوردی هم دقیقا همین را میگوید که تا به حال حمایت کردیم، حالا هم حمایت میکنیم، خیلی هم خوشحالیم، ثبات ایجاد کردید، اما سرمایهگذاری صنعتی ثبات سیاسی و ثبات حقوقی میخواهد و نمیشود هر روز به یک سودایی کلا اوضاع را دگرگون کرد که تو مثلا باید ۵۱ درصد سهام کارخانهات را به کارگرها بدهی! این یک باج سیاسی به کارگرهاست و یک فشار غیرموجهی به سرمایهدارها. چنین چیزی در جامعه سرمایهداری در غرب قابل تصور نیست. مثلا شما فردا به تمام شرکتهای بزرگآمریکایی بگویید که شما موظفید ۵۱ درصد از سهام شرکتتان را به کارگرانتان بدهید.
شاه از اول نمیخواست که به قول خودش «اینها رویِشان زیاد بشود!»
این نوع درگیریهایی که بین شاه و سرمایهدارهای بزرگ روی داد، در همان سالهای ۵۶ و منتهی به انقلاب بود، درست است؟
در اسناد میشد دید که از همان سال ۱۹۷۲ که پول نفت زیاد میشود بعضی از اینها میفهمند که پول نفت در حال افزایش است و قدرت شاه هم در حال فزونی گرفتن است. از یک طرف این امکان را برایشان مهیا میکرد که ثروتهای عظیمی انباشته کنند، سود عظیمی بدست بیاورند، گستردگی عظیمی پیدا کنند، بروند بازارهای منطقهای را با کمک دولت به دست بیاورند، دولت هم کاملا پشتیبانشان است. مثلا بروند به شوروی کفش بفروشند، به ارتش عربستان کفش بفروشند، به کل کشورهای منطقه اتوبوس بفروشند… . از این جنبهاش که خوشحال بودند، اما از یک جنبه دیگر میگفتند فردا که شاه آمد گفت سهام را فلان کنید و…چه؟
ببینید! قانون کاری که در آن زمان تصویب میکنند (در واقع فکر کنم بر مبنای قانون کار سوئد نوشته شده بود)، یعنی قانون کاری که حقوق کارگران را خیلی مراعات میکند… . خوب! کارفرمایی یک سیستم سرمایهداری سعی میکند حتما با این قانون مقابله کند… آنها میخواهند کارگران را هر وقت بخواهند بتوانند اخراج کنند… ولی زورشان هم نمیرسید که مقابله جدی بکنند. امکان فعالیت صنفی جدی هم به آنها داده نمیشد و این عدم امکان فعالیت صنفی اگر در سال ۱۹۷۵ لحاظ میشد که شاه در قدرت بود و کسی جرات نمیکرد قدمی بردارد، در ۱۹۷۸ که رژیم به بحران رفت، یکی از سوالهایی که آدم باید از خودش بکند این است که حالا شاه مریض بود نمیتوانست تصمیم بگیرد، طبقه سرمایهداری که چند صد میلیوندلار سرمایهگذاری کرده بود، آنها چرا هیچ کاری نکردند که خود را نجات بدهند؟! برای اینکه تشکیلات صنفی نداشتند، تشکیلات صنفی هم نداشتند برای اینکه شاه از اول نمیخواست «اینها رویِشان زیاد بشود!» و تبدیل به یک مرکز مثلا Chamber of Commerceخیلی قدرتمندکه مقابل جان. اف. کندی ایستاد، یا اتحادیههایی که مثلا مقابل رئیس جمهورهای آمریکا یا نخست وزیر بریتانیا میایستادند، بشود.
✅ @karkhone