دربارهٔ «هشدار» و «هش دار»
ای باد سبکسار، مرا بگذر و بگذار
«هشدار» (یا «هش دار»؟) که آرامش ما را نخراشی
«هش دار» (با فاصلهٔ کامل) فعل مرکب است و مانند همهٔ فعلهای مرکب، بین اجزایش فاصلهٔ کامل درج میشود؛ درست مثل «مطالعه کن» و «یاد بگیر» و «راه برو». در این فعل مرکب، «هُش» کوتاهشدهٔ «هوش» است و «هش دار» بررویهم یعنی: «هوش بدار، هوش داشته باش، بهوش باش، حواست باشد».
از فعل مرکب «هُشداشتن»، کلمهٔ «هشدار» را هم در فارسی ساختهاند؛ درست مانند «نگهدار» که از «نگهداشتن» ساخته شده است. بنابراین، «هش دار» با «هشدار» فرق میکند: اولی فعل است و دومی اسم. بههمینترتیب، «نگه دار» با «نگهدار» متفاوت است؛ یعنی اولی فعل است و دومی صفتی مرکب که از آن فعل ساخته شده است:
- این را نگه دار.
- در این سفر، خدا نگهدار ما بود.
این صورتها را نباید با هم اشتباه گرفت یا بهجای هم به کار برد.
در بیت معروف علیرضا بدیع نیز «هشدار» صحیح نیست و باید آن را بهصورت «هش دار» نوشت:
ای باد سبکسار، مرا بگذر و بگذار
هش دار که آرامش ما را نخراشی
نمونههایی دیگر از کاربرد «هش دار» در شعر:
جمیلهایست عروس جهان، ولی هش دار
که این مخدره در عقد کس نمیآید
(حافظ)
دور است سر آب از این بادیه، هش دار
تا غول بیابان نفریبد به سرابت
(حافظ)
هش دار که گر وسوسهٔ عقل کنی گوش
آدمصفت از روضهٔ رضوان بهدرآیی
(حافظ)
چون خیل تو صد باشد و خصم تو هزار
خود را به هلاک میسپاری، هش دار!
(سعدی)
ای که بر مرکب تازنده سواری، هش دار
که خر خارکش مسکین در آب و گل است
(سعدی)
هش دار که آب زیر کاه است
بحری است که زیر کَه به جوش است
(مولوی)
صاحبنظر ار نمیشوی سهل
هش دار که از نظر نیفتی
(اوحدی)
ز صد رفیق یکی مهربان فتد، هش دار
که ترک صحبت یاران مهربان نکنی
(ملکالشعرا بهار)
- محمد یوسفیشیرازی
@virevirayesh@molavi_asar_o_afkar@ferdosesokhan