❈ فرگشت چیست؟ (بخش نخست)

نویسنده: فرخ فر پژوه


فرگشت یا تکامل (Evolution) یک نظریه علمی در مورد منشا گونه‌ها و تحولات عالم جانداران است. نظریه فرگشت در تعارض آشكار با باورهای دینی است. به همین دلیل مورد انتقاد، تحریف و كج فهمی بسیاری از مومنان قرار گرفته است و آنان سعی كرده‌اند با انتقادهای بی‌اساس این نظریه را باطل جلوه دهند. در این نوشتار سعی شده این نظریه به ساده‌ترین شكل ممكن، توضیح داده شود.

شاید ریشه‌ی برخی از كج فهمی‌های فارسی زبان‌ها از این نظریه، ترجمه‌ی غلط انداز واژه evolution به «تكامل» یا «فرگشت» است. این لغت به معنی «بر آمدن» و اشاره به بوجود آمدن چیزی از چیز دیگر دارد، مثل بوجود آمدن بخار از آب. برخلاف تصور عموم، نظریه «برآمدن» به معنای اخلاقی و حاکی از «کمال یافتن» جانداران نیست. این واژه هیچ بار اخلاقی ندارد بلكه تنها تغییر جاندارن را برای انطباق بیشتر با محیط نشان می‌دهد. متاسفانه واژه‌ی تكامل به عنوان یک غلط رایج جا افتاده است. [دراین نوشتار نیز از فرگشت استفاده می‌شود]

چرا نظریه فرگشت انقلابی در علم پدید آورد؟
ارسطو (۳۸۴-۳۲۲ ق.م) طبیعت را معجونی از امیال و غایات می‌دانست، مثلاً تبخیر آب را به این علت می‌دانست كه آب برای رسیدن به كمال به سمت بالا حركت می‌كند یا می‌گفت سنگ به این علت به پایین می‌افتد که می‌خواهد به جایگاه طبیعی خود برسد که پایین است؛ یا تیر به این علت مدتی پس از پرتاب به زمین می‌افتد که میل طبیعی اجسام به سکون است. تبیین‌های ارسطویی نمونه‌ی نگاه غایت انگار به جهان است. غایت انگاری یک نگاه پیشاعلمی به جهان است. غایت انگار همه‌ی اجزای طبیعت را مانند انسان‌ها دارای امیال و مقاصد می‌داند. درست مانند کودکی که فکر می‌کند اسباب بازی‌هایش هم مانند خودش گرسنه و ناراحت می‌شوند. غایت انگاری دو هزار سال پس از ارسطو هم بر طرز تفكر جامعه بشری سایه افكند و فرهنگ‌ها و ادیان جهان را تحت تاثیر قرار داد. این جهان‌بینی انسان را مركز و محور جهان می‌دانست. نمونه‌های فراوانی از این نگرش را در كتاب‌های مقدس و ادبیات ملل می‌توان یافت:

سوره بقره آیه ۱۸۹: درباره هلال‌های ماه می‌پرسند ، بگو : برای آن است که مردم وقت کارهای خویش و زمان حج را بشناسند.

سوره انعام آیه ۹۷ : و اوست خدایی که ستارگان را پدید آورد تا به وسیله آن‌ها در تاریکی‌های خشکی و دریا راه خویش را بیابید.

حق تعالی كاین سماوات آفرید / از برای رفع حاجات آفرید (مولوی)

ابر و باد و مه و خورشید و فلک در كاراند / تا تو نانی به كف آری و به غفلت نخوری (سعدی)

و این زمین مضطرب محتاج كوه / گر نبودی نافریدی پرشكوه (مولوی)

نیوتون با نشان دادن قانونمندی حركت‌های فیزیكی نشان داد كه همه‌ی كار جهان برای منفعت انسان نیست. قانون‌های نیوتون نشان می‌داد كه حركت‌های ابر و باد و مه و خورشید تنها و تنها به علت تاثیر نیروهای طبیعی بر آن‌هاست. این حركت علمی سرآغاز تحول فكری اروپا شد. اندیشه‌ی علمی و روش تجربی، بنیان معارف باستانی را برافکنند و پیشرفت‌های روز افزون مغرب زمین آغاز شد.

نیوتون مکانیک ارسطویی را باطل کرد، اما ابطال کامل زیست شناسی ارسطویی کار شگرف داروین بود. ارسطو فکر می‌کرد که گونه‌های جانداران از ابتدای جهان به صورت کنونی از هم جدا بوده‌اند، چون هیچ‌کس ندیده که میمونی انسان بزاید. میمون همیشه میمون می‌زاید! در میانه‌ی قرن نوزدهم دنیای فیزیک و شیمی دنیای قانون‌ها بود اما قوانین حاکم بر جهان جانداران هنوز در پرده‌ای از ابهام بودند. داروین نشان داد كه چگونه موجودات زنده طی یک فرایند کاملاً طبیعی فرگشت یافته‌اند. به گفته خود او: «ایجاد گرامی‌ترین چیزهایی که می‌شناسیم، یعنی ایجاد جانداران عالی، مستقیماً محصول ستیزه‌ی طبیعت، قحطی و مرگ است.» امروزه دانش زیست‌شناسی با صراحت اعلام می‌كند كه حیات در عین پیچیدگی، جلوه‌ای از واكنش‌های شیمیایی و فیزیكی است.

آن مدعیان كه دُر معنی سُفتند / و از چرخ به گونه گون سخن‌ها گفتند

آگه چو نبودند ز اسرار نهان / با خود زَنَخی زدند و آخر خفتند (خیام)

@science4lifee

#فرگشت