عیوب قافیه در شعر پارسی
۱. اِقوا: هرگاه در هجای قافیه، همسانی مصوت بر خلاف قاعده رعایت نشود، عیب اِقواست. مثال:
نشسته به یک دست او زردهُشت
که با زند و اُست آمده از بهِشت
فردوسی
(اُست مخفف اوستاست، زند تفسیر اوستاست)
هجای قافیه: هُشت، هِشت
۲. اِکفا: اکفا عیب قافیههایی است که رویّ (حرف قافیه) آنها در تلفظ یکسان یا نزدیک بههم ولی در نوشتن متفاوت باشند. مثال:
یار جسمانی بوَد رویَش چو مرگ
صحبتش شوم است باید کرد ترک
مولوی
هجای قافیه: مرگ، ترک
۳. ایطا: ایطا عیبی است که در قافیه شدن کلمات مرکب پیش میآید و آن وقتی است که قافیه بر اساس تکرار جزء دوم کلمهٔ مرکب باشد.
ایطا بر دو نوع است:
الف) ایطای جلیّ: و آن چنان است که تکرار جزء دوم کلمهٔ قافیه کاملاً آشکار باشد. مثال:
در من این هست که صبرم ز نکورویان نیست
از گل و لاله گزیر است و ز گلرویان نیست
عیب سعدی مکن ای خواجه اگر آدمیای
کآدمی نیست که میلش به پریرویان نیست
ب) ایطای خفیّ: و آن چنان است که تکرار جزء دوم چندان آشکار نباشد و این وقتی است که کلمهٔ مرکب بر اثر کثرت استعمال، حکم کلمه بسیط (ساده) را پیدا کرده باشد. مثال:
آن شنیدم که وقت زادنِ تو
همه خندان بُدَند و تو گریان
تو چنان زی که گاهِ مردنِ تو
همه گریان شوند و تو خندان
جامی
حرف رویّ: «د» «ی»
۴. شایگان: شایگان معادل فارسی همان ایطای جلیٌ است ولی معمولاً آن را در مورد تکرار علامت جمع به کار میبرند. مثال:
در وفای عشق تو مشهور خوبانم چو شمع
شبنشین کوی سربازان و رندانم چو شمع
حافظ
حرف رویّ: «ب» «د»
۵. غلوّ: و آن چنان است که حرف رویّ را جایی ساکن و جایی متحرک بیاورند. مثال:
صلاح کار کجا و من خراب کجا
ببین تفاوت ره از کجاست تا به کجا
حافظ
رجوع شود به عروض و قافیه،
سیروس شمیسا، نشر میترا.
@molavi_asar_o_afkar@ferdosesokhan