✳️ کلمات مرکب از فارسی باستان تا فارسی نو

شاید بتوان یکی از ویژگی‌های زبان فارسی را کلمات مرکب یا ترکیبی که متشکل از دو کلمه دیگر مانند (گریزپا، دلخراش، تندخیزو....) هستند نام برد.

بر پایه مستنداتِ باستان‌شناسیِ خط و زبان فارسی، نخستین واژه‌های مرکب را ما در کتیبه‌های هخامنشی میبینیم به طوری که ما به توسط همین واژه‌های مرکب موجود در کتیبه‌های هخامنشی پی میبریم که فلان کلمه هم در فارسی باستان یا میخی هخامنشی وجود داشته است. برای مثال ما از کلمه اوشَبَری ušabāri به معنی شتربرده یا سواربرشتر متوجه میشویم واژه اوشَ uša همان شتر در فارسی هخامنشی است که در اوستا به صورت اوشترَ و در فارسی نو به صورت اُشتر بجا مانده است.

این هنر و فن گفتاری و نوشتاری ایرانیان از قراری در هر دوره مورد توجه این مردمان بوده و حتی ایرانیان به صورت خودانتخابی دست به اختراع واژگان و حتی نام‌های مرکب میزدند در عصر اشکانی و ساسانی هم واژگان و نام های مرکب بسیاری در مکتوبات نیز بجای مانده است که آذرگُشسپ، مهربرزین، زُروانداد، بُوندگ‌منشن، راست‌گُیِشن، آزکامگ، ابی‌مِزَگ، گران‌ویناه وغیره از جمله آنهاست.

و اما در فارسی نو یا فارسی پس از اسلام هم ایرانیان و زبان ایرانی آن فن و هنر باستانی خود یعنی استفاده و اختراع واژگان مرکب را بکار بردند کلیه متون فارسی و اشعار منظوم و منثور فارسی چون شاهنامه فردوسی مملو از همین کلمات مرکب فارسی است کلماتی که گاه حتی برخی اختراع خود شاعر بوده و پیش از آن نمونه آن بکار برده نشده که شماری از کلمات مرکب فارسی دری در شاهنامه فردوسی به شرح زیر است

همی بود با پیل بر "پهن‌دشت"
بدان تا سپه پیش او برگذشت

درفشی همی‌برد پیکر گراز
سپاهش "کمندافگن" و رزمساز

ببین نیک تا دوستار تو کیست
خردمند و "اندُه‌گسارِ" تو کیست

وُرا هیچ خوبی نخواهد به دل
شود زآرزوهای او "دل‌گُسِل"

استفاده و اختراع کلمات مرکب فارسی تا عصر حاضر نیز ادامه یافت یکی از شاعران معاصر که سروده‌های او مملو از لغات مرکب فارسی است نیز میتوان به مهدی اخوان ثالث اشاره کرد.
لغات مرکب فارسی همچنان امروزه در زبان محاوره و زبان مردم کوچه و بازار با هر سطح سوادی در میان عامه مورد کاربرد بوده و قابل فهم برای همه است.

نگارش: افتخار‌ روحی‌فر
کارشناس ارشد زبان‌های باستانی ایران

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan