براثرِ / دراثرِ
برخی معتقدند کلمۀ «اَثَر» در عربی بهمعنای «نشانۀ بازمانده از چیزی» و خاصه «جای پا»ست و از آن در فارسی حرف اضافۀ مرکّبِ «براثرِ» را ساختهاند بهمعنای «در دنبالِ، از پیِ» و مجازاً «بهسببِ». ... در متون قدیم، ترکیبِ «برپیِ» نیز به همین معنی بهکار رفتهاست. ... ترکیبِ «دراثرِ» که گاهی در نوشتههای امروزه بهچشم میخورد غلط است و بهجای آن باید گفت: «براثرِ».
پاسخ:
١. در فارسی ترکیب عربیِ «علیٰ أثره» به «برپیِ» و «براثرِ» و ترکیب عربیِ «في أثره» به «درپیِ» و «دراثرِ» ترجمه شدهاست. همۀ شش ترکیب و واژﮤ یادشده با هم مترادفاند. «اثر» و «پی» بهمعنی «ردپا» هستند. پس همانگونه که حرف اضافۀ «در» میتواند با «پی» ترکیب شود و حرف اضافۀ مرکّبِ «درپیِ» را بسازد، میتواند با «اثر» نیز ترکیب شود و حرف اضافۀ مرکّبِ «دراثرِ» را بسازد.
٢. «دراثرِ» دستکم از سدﮤ پنجم در معنی حقیقیِ «در دنبالِ، از پیِ» و دستکم از سدﮤ سیزدهم در معنی مجازیِ «درنتیجۀ» در متنهای فارسی بهکار رفتهاست و کاربرد آن منحصر به «نوشتههای امروزه» نیست:
قرن ۵: برادر بوالحسن عراقی با همۀ لشکر کُرد و عرب به هرات بباشد تا بوالحسن دراثر وی دررسد (تاریخ بیهقی، ۱۳۵۰، ص ۶۵۰).
قرن ۱۳: دراثر آفت سالها، اغلب جنس را از عراق و فارس میآوردند (تحویلدار اصفهانی، جغرافیای اصفهان، ۱۳۴۲، ص ۵۳).
پیکرۀ زبانی استفادهشده:
پیکرۀ گروه فرهنگنویسی فرهنگستان زبان و ادب فارسی، به سرپرستی دکتر علیاشرف صادقی
- فرهاد قربانزاده
@azvirayesh@molavi_asar_o_afkar@ferdosesokhan