توضیح ساده مبحث استعاره
:
برای آموزش آسانتر به جای اصطلاحات ویژۀ استعاره، ({مُستَعارٌ لَه = مُشبّه}، {مُستَعارٌ مِنه = مُشبّهبِه} و …) از همان اصطلاحات تشبیه استفاده میکنیم.
این اصطلاحات هم به گوش ما آشناترند و هم اینکه کمک میکنند، معنا و مفهوم استعاره را بهتر متوجه شویم.
در «تشبیه» ادعای همانندی بین دو چیز را داریم، اما در «استعاره» ادعای یکسانی آن دو چیز را داریم.
وقتی میگوییم ۱ استعاره از ۲ است، یعنی ۱ میتواند همان ۲ باشد و به جای آن به کار برود، زیرا پیش از این در یک تشبیه ادعا کردهایم که بسیار شبیه به آن است.
در واقع شاعر ابتدا به «تشبیه» دو چیز پرداخته است.
سپس به سبب شباهت زیادِ آن دو به یکدیگر، یکی («مشبه» یا «مشبه به») را حذف کرده تا شباهت را تا مرحلۀ یکی شدن نشان دهد. (استعاره)
اگر از یک تشبیه، ادات تشبیه و وجه شبه را حذف کنیم، به آن تشبیه بلیغ میگویند.
حال اگر از تشبیه بلیغ، یکی از طرفین تشبیه، یعنی مشبه یا مشبه به را حذف کنیم؛ استعاره به وجود میآید.
به عبارت دیگر، وقتی از یک تشبیه 4 رکنی؛ فقط یکی از طرفین تشبیه، یعنی مُشبّه یا مُشبّهبِه باقی بماند؛ استعاره به وجود میآید.
اگر از تشبیه؛ تنها مُشبّهبِه باقی بماند، استعارۀ ما مُصّرحه (آشکار) خواهد بود.
و اگر از تشبیه؛ تنها مُشبّه + یکی از لوازم مُشبّهبِه باقی بماند، استعارۀ ما مَکنیه یا بالکنایه (پنهان) خواهد بود.
مثال یکم برای استعارۀ مُصّرحه (آشکار):
ماه امروز میهمان من است.
میدانیم که ماه هیچ گاه به میهمانی فردی نمیرود و این معشوق است، که به میهمانی عاشق میرود.
پس میگوییم؛ ماه استعاره از معشوق است.
چون ماه در اصلِ تشبیه «مشبه به» بوده و حذف نشده است، پس استعارۀ ما «مُصّرحه (آشکار)» است.
اصلِ تشبیه مثال بالا چنین است: معشوق مانند ماه زیباست.
(مشبه: معشوق – مشبه به: ماه – ادات تشبیه: مانند – وجه شبه: زیبایی)
و تشبیه بلیغ مثال بالا چنین خواهد بود:
(اِسنادی: معشوق ماه است.)
(اِضافی: ماهِ معشوق)
مثال دوم برای استعارۀ مُصّرحه (آشکار):
به مشکین کمند اندر آویخت چنگ به فندق گلان را به خون داد رنگ
«شاهنامۀ فردوسی»
معنای بیت: سودابه به موهایش چنگ انداخت و با ناخن صورتش را خراشید.
این بیت سه استعاره دارد:
استعارۀ یکم: کمند به معنی طناب است و استعاره از موی است.
یعنی موی به کمند تشبیه شده است.
پس از تشبیه، تنها مُشبّهبِه باقی مانده است. پس استعارۀ ما «مُصرّحه (آشکار)» است.
استعارۀ دوم: فندق یک نوع آجیل است و استعاره از ناخن است.
یعنی ناخن به فندق تشبیه شده است.
پس از تشبیه، تنها مُشبّهبِه باقی مانده است. پس استعارۀ ما «مُصرّحه (آشکار)» است.
استعارۀ سوم: گُل زیبا و لطیف است و استعاره از چهره است.
یعنی چهره به گُل تشبیه شده است.
پس از تشبیه، تنها مُشبّهبِه باقی مانده است. پس استعارۀ ما «مُصرّحه (آشکار)» است.
مثال یکم برای استعارۀ مَکنیه (پنهان):
معشوق در میان جمع میدرخشید.
میدانیم که معشوق نمیدرخشد و این ماه است، که میدرخشد. پس میگوییم؛ معشوق استعاره از ماه است.
اصلِ تشبیه پیش از حذف مُشبّهبِه و تبدیل شدن به استعاره چنین بوده است: (معشوق مانند ماه میدرخشد.)
(مُشبّه: معشوق – مُشبّهبِه: ماه – اَداتتشبیه: مانند – وَجهشَبَه: درخشیدن از زیبایی)
در این استعاره درخشیدن از لوازم مُشبّهبِه است که همراه مُشبّه آمده است.
چون معشوق در اصلِ تشبیه «مُشبّه» بوده و در استعاره حذف نشده است، پس استعارۀ ما «مَکنیه (پنهان)» خواهد بود.
مثال دوم برای استعارۀ مَکنیه (پنهان):
برگهای سبز درخت در وزش نسیم، به رقص درمیآیند .
میدانیم که برگهای درخت نمیرقصند و این انسان است، که میرقصد. پس میگوییم؛ برگهای درخت استعاره از انسان هستند.
یعنی رقصیدن یکی از حالات و رفتار انسانی است که در این جا به برگهای درخت نسبت داده شده است.
اصلِ تشبیه پیش از حذف مُشبّهبِه و تبدیل شدن به استعاره چنین بوده است: (برگهای سبز درخت مانند انسان میرقصند.)
(مُشبّه: برگهای درخت – مُشبّهبِه: انسان – اَداتتشبیه: مانند – وَجهشَبَه: رقصیدن)
در این استعاره رقصیدن از لوازم مُشبّهبِه است که همراه مُشبّه آمده است.
چون معشوق در اصلِ تشبیه «مُشبّه» بوده و در استعاره حذف نشده است، پس استعارۀ ما «مَکنیه (پنهان)» خواهد بود .
حسن پیرداده بیرانوند
گروه دبیزان ادبیات ایران
@molavi_asar_o_afkar@ferdosesokhan