مصائب اقتصادیّه
اندر دشواری بیان حرف حساب در اقتصاد و علوم انسانی
تا به این جای کار توضیحات مبسوطی راجع به لزوم استفاده از شواهد و علی الخصوص استفاده از دادههای کمّی ارائه شد. امّا باید دانست که آواز دهل شندین از دور خوش است!
مگر شواهد در علوم انسانی به این سادگیها به دست میآید؟ حتی اگر به دست بیاید هم به سختی در بند اعداد کشیده میشود! حتی اگر این چنین شود نیز باید گفت : هنوز اوّل عشق است! با این اوصاف در این نوبت به تشریح گرفتاریهای کار کردن با شواهد و دادهها میپردازیم.
فرض کنید میخواهیم بررسی کنیم که تاثیر درس خواندن بر درآمد افراد چقدر است. اعداد را ردیف میکنیم و سنوات تحصیل را در یک طرف میچینیم و درآمد ملّت را در طرف دیگر.
مشاهده میکنیم که هر چه سالهای تحصیل بیشتر شده درآمد نیز افزایش یافته است. در نگاه اوّل به نظر میرسد که میتوانیم نتیجه بگیریم که تحصیلات بیشتر منجر به درآمد بیشتر میشود و لابد کلّی نتایج شخصی و اجتماعی را از این موضوع استخراج میکنیم. امّا اکثر اوقات، در اقتصاد و سایر علوم انسانی، نگاه اوّل ممکن است غلط انداز باشد!
متغیّرهای محذوف و روابط علّی معکوس دو آفتی است که گاهی استدلال را مخدوش میکند!
۱. برای توضیح آفت نخست
فرض کنید ادعا میشود عاملی مثل استعداد وجود دارد. استعداد از طرفی منجر به تحصیل بیشتر افراد میشود و از طرف دیگر منجر به کسب درآمد بیشتر.
فهم دقیق این موضوع در گروی درک ارتباط بین بستنی خوردن و مردن در دریاست! فرض کنید شخصی ادعا میکند که مصرف بستنی موجب غرق شدن در دریا میشود چرا که هر ساله با بالا رفتن میزان مصرف بستنی، آمار تلفات در دریا نیز افزایش مییابد. اما اگر حضرتش کمی بیشتر دقت میکرد متوجه میشد که هر دوی این پدیدهها در تابستان رخ میدهند! بله! در تابستان هوا گرم است و مردم هوس بستنی میکنند و از طرف دیگر شنا و این بساطها رونق میگیرد.
پس هیچ رابطهی علّی میان این دو برقرار نیست و هیچ کدام دلیل دیگری نیستند. بلکه چیزی که مشاهده میشود تنها یک همزمانی است. یک همزمانی که به موجب وجود علّتی مشترک برای هر دو ایجاد شده است.
پس در صورتی که متغیّر فصل را در دلایل غرق شدن در نظر نگیریم ممکن است دچار اشتباه شویم! یعنی
نادیده گرفتن یک عامل کلیدی در توضیح یک پدیده میتواند به اشتباهات فاحشی منجر شود. مورد تحصیل و درآمد هم ممکن است چنین باشد! یعنی عاملی وجود داشته باشد که با هر دو متغیّر تحصیلات و درآمد ارتباط مستقیمی داشته باشد. حالا میتواند استعداد باشد و یا ثروت خانوادگی یا دعای خیر مادر!
۲. برای درک گرفتاری دوم به تجربیات شخصی خود مراجعه کنید! حتما بارها و بارها دیدهاید که عموما وقتی ترافیک سنگینی برقرار است پلیس هم در صحنه حضور دارد. در نتیجه عدهای از خبرگان مذکور نتیجه میگیرند که عامل به وجود آمدن ترافیک سنگین خود حضرات پلیس هستند!
اما واضح است که ماجرا برعکس است و هر جایی که شلوغ میشود پلیس هم به همان جا میرود. در پاسخ میگویند که اگر این طور است پس چرا بعضی وقتها اول پلیس به محل میرسد و بعد ترافیک تشدید میشود؟ و امیدواریم شما در کامنتهای این پست جوابشان را بدهید!
بنابراین گاهی جای علّت و معلول را اشتباه میکنیم. مثلا اگر بشود گفت درآمد بیشتر افراد موجب میشود که دستشان بازتر باشد و بیشتر به فکر تحصیل باشند و مدارک بالاتر بگیرند، که حداقل در مورد مدارک عالی این فرض چندان غیر واقعی هم نیست، علّیت معکوس در استدلال ما برقرار است. یعنی
تحصیلات نیست که موجب درآمد شده بلکه درآمد بیشتر فرد و خانوادهی او است که باعث تحصیلات بیشتر فرد میشود.
در نتیجهی این مصائب اقتصاددانان از روشهایی نظیر استفاده از متغیر ابزاری، آزمایش تصادفی و طبیعی و ... برای شناسایی رابطهی علی استفاده میکنند.
/چرتکه
✅ @karkhone