این مسئله را می‌شود هم به‌عنوان ضعف دید و هم به‌عنوان انتخاب آگاهانه نویسنده.براهنی می‌خواهد رمان را از محدوده یک قصه شخصی بیرون بیاورد و به یک روایت تاریخی ـ سیاسی تبدیل کند.
در اینجا تفاوت او با مثلاً احمد محمود هم جالب می‌شود.
احمد محمود هم تاریخ معاصر را وارد رمان می‌کند، اما تاریخ معمولاً از مسیر زندگی آدم‌ها و موقعیت‌های داستانی وارد می‌شود. در براهنی، تاریخ گاهی خودش تبدیل به موضوع اصلی رمان می‌شود.
و این همان چیزی است که باعث می‌شود «رازهای سرزمین من» همزمان هم جذاب و هم دشوار باشد.
از طرف دیگر، براهنی در این رمان از حافظه اسطوره‌ای ایران هم استفاده می‌کند.
مثلاً نام‌هایی مثل سودابه و تهمینه فقط اسم‌هایی تصادفی نیستند. این نام‌ها ما را به شاهنامه و حافظه ادبی و فرهنگی ایران می‌برند.
سودابه در شاهنامه با داستان سیاوش و میل و اتهام و فاجعه گره خورده است؛ تهمینه مادر سهراب و معشوق رستم است و تصویر متفاوتی دارد. براهنی این نام‌ها را از جهان اسطوره به جهان معاصر می‌آورد و معنای تازه‌ای به آنها می‌دهد.
در نتیجه، گذشته و حال در آثار براهنی دائماً روی هم می‌افتند.
اگر بخواهم مجموعه این آثار را کنار هم بگذارم، می‌توانم بگویم براهنی از «طلا در مس» به‌عنوان منتقدی می‌رسد که می‌خواهد ادبیات فارسی را تغییر دهد؛ در «گزارش به نسل بی‌فردا» ادبیات را به مسئله آزادی و جامعه و تاریخ پیوند می‌زند؛ در «روزگار دوزخی آقای ایاز» تاریخ و قدرت را وارد فرم داستانی می‌کند؛ در «بعد از عروسی چه گذشت؟» مناسبات قدرت را به حوزه خصوصی و روابط انسانی می‌کشاند؛ و در «رازهای سرزمین من» تلاش می‌کند تقریباً همه این مسائل را در یک روایت عظیم تاریخی جمع کند.
البته این مسیر به معنای آن نیست که براهنی در همه این آثار به یک اندازه موفق است.
اتفاقاً یکی از چیزهایی که درباره او برای من جالب است همین است که جاه‌طلبی او گاهی از توان داستانی اثر جلو می‌زند.
براهنی می‌خواهد بسیار بزرگ حرف بزند؛ درباره ایران، تاریخ، استعمار، استبداد، زبان، جنسیت، روشنفکری و ادبیات.
و گاهی این «بسیار بزرگ خواستن» باعث می‌شود داستان در زیر بار اندیشه قرار بگیرد.
از طرف دیگر، نگاه سیاسی براهنی هم کاملاً قابل بحث است.
او گرایش چپ داشت و نگاه ضدآمریکایی و ضدغربی در بخشی از آثارش کاملاً آشکار است. امروز ممکن است خواننده با بسیاری از این تحلیل‌ها موافق نباشد. اما به نظرم برای فهم براهنی بهتر است این موضوع را از ارزش ادبی آثارش جدا کنیم.
می‌توان با ایدئولوژی یک نویسنده مخالف بود و همچنان فهمید که او در ادبیات چه کرده است.
براهنی را اتفاقاً باید به خاطر همین تناقض‌ها خواند.
او نویسنده‌ای است که همزمان می‌تواند بسیار درخشان و بسیار آزاردهنده باشد؛ می‌تواند در نقد ادبی جسور باشد و در داستان، گاهی گرفتار توضیح و ایدئولوژی شود؛ می‌تواند زبان را به چالش بکشد و در عین حال زیر بار تاریخ و سیاست قرار بگیرد.
اما چیزی که نمی‌توان از او گرفت، میل شدید به تغییر دادن ادبیات فارسی است.
براهنی نمی‌خواست فقط یک نویسنده خوب باشد.
می‌خواست ادبیات را به میدان مبارزه تبدیل کند؛ مبارزه با زبان تثبیت‌شده، با قدرت، با تاریخ رسمی و با آن چیزی که به نظرش ادبیات محافظه‌کار بود.
به همین دلیل است که فکر می‌کنم براهنی را نباید فقط با یک کتاب خواند.
باید «طلا در مس» را کنار رمان‌هایش گذاشت، «گزارش به نسل بی‌فردا» را در کنار نوشته‌های سیاسی‌اش خواند، «روزگار دوزخی آقای ایاز» را با نگاه او به تاریخ مقایسه کرد و بعد به «رازهای سرزمین من» رسید.
آن‌وقت شاید تصویری کامل‌تر از رضا براهنی به دست بیاید:
نویسنده‌ای که می‌خواست تاریخ، سیاست، زبان و ادبیات را همزمان درگیر کند؛ و درست به همین دلیل، یکی از بحث‌برانگیزترین و مهم‌ترین چهره‌های ادبیات معاصر ایران شد.
در اینجا تفاوت او با مثلاً احمد محمود هم جالب می‌شود.
احمد محمود هم تاریخ معاصر را وارد رمان می‌کند، اما تاریخ معمولاً از مسیر زندگی آدم‌ها و موقعیت‌های داستانی وارد می‌شود. در براهنی، تاریخ گاهی خودش تبدیل به موضوع اصلی رمان می‌شود.
و این همان چیزی است که باعث می‌شود «رازهای سرزمین من» همزمان هم جذاب و هم دشوار باشد.
از طرف دیگر، براهنی در این رمان از حافظه اسطوره‌ای ایران هم استفاده می‌کند.
مثلاً نام‌هایی مثل سودابه و تهمینه فقط اسم‌هایی تصادفی نیستند. این نام‌ها ما را به شاهنامه و حافظه ادبی و فرهنگی ایران می‌برند.
سودابه در شاهنامه با داستان سیاوش و میل و اتهام و فاجعه گره خورده است؛ تهمینه مادر سهراب و معشوق رستم است و تصویر متفاوتی دارد. براهنی این نام‌ها را از جهان اسطوره به جهان معاصر می‌آورد و معنای تازه‌ای به آنها می‌دهد.
در نتیجه، گذشته و حال در آثار براهنی دائماً روی هم می‌افتند.
اگر بخواهم مجموعه این آثار را کنار هم بگذارم، می‌توانم بگویم براهنی از «طلا در مس» به‌عنوان منتقدی می‌رسد که می‌خواهد ادبیات فارسی را تغییر دهد؛ در «گزارش به نسل بی‌فردا» ادبیات را به مسئله آزادی و جامعه و تاریخ پیوند می‌زند؛ در «روزگار دوزخی آقای ایاز» تاریخ و قدرت را وارد فرم داستانی می‌کند؛ در «بعد از عروسی چه گذشت؟» مناسبات قدرت را به حوزه خصوصی و روابط انسانی می‌کشاند؛ و در «رازهای سرزمین من» تلاش می‌کند تقریباً همه این مسائل را در یک روایت عظیم تاریخی جمع کند.
البته این مسیر به معنای آن نیست که براهنی در همه این آثار به یک اندازه موفق است.
اتفاقاً یکی از چیزهایی که درباره او برای من جالب است همین است که جاه‌طلبی او گاهی از توان داستانی اثر جلو می‌زند.
براهنی می‌خواهد بسیار بزرگ حرف بزند؛ درباره ایران، تاریخ، استعمار، استبداد، زبان، جنسیت، روشنفکری و ادبیات.
و گاهی این «بسیار بزرگ خواستن» باعث می‌شود داستان در زیر بار اندیشه قرار بگیرد.
از طرف دیگر، نگاه سیاسی براهنی هم کاملاً قابل بحث است.
او گرایش چپ داشت و نگاه ضدآمریکایی و ضدغربی در بخشی از آثارش کاملاً آشکار است. امروز ممکن است خواننده با بسیاری از این تحلیل‌ها موافق نباشد. اما به نظرم برای فهم براهنی بهتر است این موضوع را از ارزش ادبی آثارش جدا کنیم.
می‌توان با ایدئولوژی یک نویسنده مخالف بود و همچنان فهمید که او در ادبیات چه کرده است.
براهنی را اتفاقاً باید به خاطر همین تناقض‌ها خواند.
او نویسنده‌ای است که همزمان می‌تواند بسیار درخشان و بسیار آزاردهنده باشد؛ می‌تواند در نقد ادبی جسور باشد و در داستان، گاهی گرفتار توضیح و ایدئولوژی شود؛ می‌تواند زبان را به چالش بکشد و در عین حال زیر بار تاریخ و سیاست قرار بگیرد.
اما چیزی که نمی‌توان از او گرفت، میل شدید به تغییر دادن ادبیات فارسی است.
براهنی نمی‌خواست فقط یک نویسنده خوب باشد.
می‌خواست ادبیات را به میدان مبارزه تبدیل کند؛ مبارزه با زبان تثبیت‌شده، با قدرت، با تاریخ رسمی و با آن چیزی که به نظرش ادبیات محافظه‌کار بود.
به همین دلیل است که فکر می‌کنم براهنی را نباید فقط با یک کتاب خواند.
باید «طلا در مس» را کنار رمان‌هایش گذاشت، «گزارش به نسل بی‌فردا» را در کنار نوشته‌های سیاسی‌اش خواند، «روزگار دوزخی آقای ایاز» را با نگاه او به تاریخ مقایسه کرد و بعد به «رازهای سرزمین من» رسید.
آن‌وقت شاید تصویری کامل‌تر از رضا براهنی به دست بیاید:
نویسنده‌ای که می‌خواست تاریخ، سیاست، زبان و ادبیات را همزمان درگیر کند؛ و درست به همین دلیل، یکی از بحث‌برانگیزترین و مهم‌ترین چهره‌های ادبیات معاصر ایران شد.
Comments
Be the first to add a comment
Log in to comment