የከተማ መሬት ሊዝ መብት፣ የጨረታ ሂደት፣ ውል ማቋረጥ እና ስለይዞታ ማረጋገጫ ካርታ ዋና ዋና ነጥቦች!

በኢትዮጵያ የከተማ መሬት አስተዳደር ውስጥ የከተማ መሬት ሊዝ መብት በጣም ወሳኝ እና መሰረታዊ ህጋዊ ማዕቀፍ ነው። በሊዝ አዋጅ ቁጥር 721/2004 (እና በተለያዩ ክልላዊ መመሪያዎች) መሰረት፣ ከከተማ የሊዝ መሬት መብት ጋር ተያይዞ ማወቅ የሚገቡዎትን ዋና ዋና ነጥቦች በሚከተለው መልኩ ማጠቃለል ይቻላል፦
​1. የመሬት ባለቤትነት እና የሊዝ ምንነት
​የመንግስትና የህዝብ ባለቤትነት፦ በሀገሪቱ ህገ-መንግስት መሰረት መሬት የማይሸጥና የማይለወጥ የመንግስት እና የህዝብ ንብረት ነው።
​የመጠቀሚያ መብት፦ የሊዝ መብት ማለት መሬቱን ሙሉ በሙሉ በባለቤትነት መያዝ ሳይሆን፣ መሬቱን ለተወሰነ የተገደበ ጊዜ የመጠቀም፣ የማስማማት፣ የመሸጥ (የሊዝ መብትን ማስተላለፍ) ወይም በዋስትና የማስያዝ መብት ማግኘት ማለት ነው።
​2. የሊዝ መሬት የሚገኝባቸው መንገዶች
​አንድ ሰው ወይም ድርጅት የከተማ መሬት በሊዝ ሊያገኝ የሚችለው በዋናነት በሶስት መንገዶች ነው፦
​በአደባባይ ጨረታ፦ በገበያ ውድድር ከፍተኛ ዋጋ እና ጥሩ የልማት ፕሮፖዛል ላቀረበ አካል የሚሰጥበት መደበኛ መንገድ።
​በምደባ፦ ለህዝብ ጥቅም ለሚውሉ የመንግስት መስሪያ ቤቶች፣ ለሀይማኖት ተቋማት፣ ለዲፕሎማቲክ ሚሲዮኖች ወይም ለዝቅተኛ ገቢ ፈጣሪዎች ማህበራዊ ቤቶች ምደባ በልዩ ሁኔታ ያለ ጨረታ መሬት የሚሰጥበት መንገድ።
​በምትክ፦ ለልማት ሲባል መሬታቸውን ወይም ቤታቸውን እንዲለቁ ለተደረጉ ተፈናቃዮች በካሳ መልክ የሚሰጥ መሬት።
​3. የሊዝ ዘመን
​የሊዝ መብት የሚሰጠው ለተወሰነ ዓመት ሲሆን፣ የዘመኑ ርዝማኔ እንደ ከተማው ደረጃ እና መሬቱ ለሚውልበት የአገልግሎት አይነት ይለያያል። ለምሳሌ፦
​ለነዋሪነት (ለመኖሪያ ቤት)፦ አብዛኛውን ጊዜ እስከ 99 ዓመታት።
​ለኢንዱስትሪ፦ እንደየደረጃው እስከ 60-80 ዓመታት።
​ለንግድ እና ለአገልግሎት፦ እስከ 60-70 ዓመታት።
​ለግብርና (በከተማ ክልል)፦ እስከ 15 ዓመታት።
​ማስታወሻ፦ የሊዝ ዘመኑ ሲያበቃ የሊዝ ውሉን ለማደስ በህጉ መሰረት ማመልከት ይቻላል። ነገር ግን መሬቱ ለላቀ የህዝብ ጥቅም (ለምሳሌ ለትልቅ ልማት) የሚፈለግ ከሆነ ውሉ ላይታደስ ይችላል።
​4. የሊዝ ክፍያ
​ቅድመ ክፍያ፦ የሊዝ ጨረታ አሸናፊዎች ብዙውን ጊዜ ከጠቅላላው የመሬት ዋጋ የተወሰነውን በመቶኛ (ለምሳሌ 10% ወይም 20%) አስቀድመው ይከፍላሉ።
​የዓመት ክፍያ ፦ ቀሪው የሊዝ ክፍያ በየዓመቱ ከነወለዱ በተወሰኑ ዓመታት (እንደ ውሉ ሁኔታ ከ15 እስከ 40 ዓመታት ሊሆን ይችላል) ተከፋፍሎ ይከፈላል።
​5. የሊዝ መብትን ማስተላለፍ እና መያዣ (ዋስትና) ማድረግ
​ማስተላለፍ ፦ የሊዝ መብት ባለቤት መብቱን ለሌላ ሰው መሸጥ፣ በስጦታ ማስተላለፍ ወይም ማውረስ ይችላል።
​ባዶ መሬት ማስተላለፍ ላይ የሚጣል ገደብ፦ በሊዝ የተያዘን መሬት ምንም አይነት ግንባታ ሳይሰሩበት (በባዶነቱ) ለሌላ ሰው ማስተላለፍ ጥብቅ ክልከላዎች አሉት። ይህም የሚደረገው መሬትን ለግምት ማጋበሻ  የሚጠቀሙ ሰዎችን ለመከላከል ነው።
​የባንክ ዋስትና፦ በሊዝ መብት ላይ የተሰራን ህንፃ ወይም የሊዝ መብቱን ራሱን ለባንክ ብድር በዋስትና ማስያዝ ይቻላል።
​6. ግንባታ የመጀመርና የማጠናቀቅ ግዴታ
​የሊዝ መብት ያገኘ አካል ውል በገባበት ጊዜ ውስጥ ግንባታ የመጀመር እና የማጠናቀቅ ህጋዊ ግዴታ አለበት።
​ፕሮጀክቱ እንደ መጠኑ (አነስተኛ፣ መካከለኛ፣ ከፍተኛ) ግንባታ የሚጠናቀቅበት የጊዜ ገደብ ይቀመጥለታል።
​በተቀመጠው ጊዜ ውስጥ ካልተገነባ መሬቱ ሊቀማ፣ የከፈለው ገንዘብም ሊቀነስበት ወይም ሊወረስ ይችላል።

ስለ ጨረታ ሂደት፣ ስለ ውል ማቋረጥ ወይም ስለ ይዞታ ማረጋገጫ ካርታ

እነዚህ ሦስት ነጥቦች በከተማ መሬት ሊዝ አስተዳደር ውስጥ በጣም ወሳኝ እና ከፍተኛ ጥንቃቄ የሚሹ ጉዳዮች ናቸው። እያንዳንዱን ነጥብ በዝርዝር እንመልከታቸው፦
​1. የሊዝ ጨረታ ሂደት
​የከተማ መሬትን በጨረታ ማግኘት ግልጽነትን እና የገበያ ውድድርን መሰረት ያደረገ ነው። ሂደቱ በአጠቃላይ የሚከተሉትን ደረጃዎች ይይዛል፦
​ማስታወቂያ መውጣት፦ ማዘጋጃ ቤት ወይም የመሬት ልማትና ማስተዳደር ቢሮ የተዘጋጁትን የመሬት ቁርጥራጮች (Plat/Plot)፣ ስፋታቸውን፣ መነሻ ዋጋቸውን እና አገልግሎታቸውን በይፋዊ ጋዜጣ ወይም ሚዲያ በጨረታ ያውጣል።
​የሰነድ ግዢ እና ማስከበሪያ (CPO)፦ ተጫራቾች የጨረታ ሰነድ ይገዛሉ። እንዲሁም የጨረታ ማስከበሪያ ፎርም እና የተወሰነ ገንዘብ በባንክ ክፍያ ማረጋገጫ  ያዘጋጃሉ።
​የቴክኒክ እና ፋይናንስ ግምገማ፦ በአሁኑ ህግ መሰረት ጨረታው በሁለት መልኩ ሊገመገም ይችላል፦
​የዋጋ ብቻ ፦ ከፍተኛ ዋጋ ላቀረበው የሚሰጥበት።
​የቴክኒክና ፋይናንስ ጥምረት፦ ለግንባታው ፕሮፖዛል (የልማት እቅድ፣ የገንዘብ አቅም) እና ለቀረበው ዋጋ በጋራ ነጥብ የሚሰጥበት (ይህ አብዛኛውን ጊዜ ለትላልቅ ፕሮጀክቶች ያገለግላል)።
​አሸናፊን መለየት እና ውል መፈረም፦ አሸናፊው ከተለየ በኋላ የቅድመ ክፍያውን ከፍሎ የሊዝ ውል ይፈራረማል።
​2. የሊዝ ውል ማቋረጥ እና መሬት የመመለስ ሁኔታዎች
​የሊዝ ውል በቋሚነት የሚቀጥለው ባለመብቱ ግዴታዎቹን ሲወጣ ብቻ ነው። ውል ሊቋረጥ የሚችልባቸው ዋና ዋና ምክንያቶች፦
​ግንባታ ባለመጀመር ወይም ባለማጠናቀቅ፦ መሬቱን ከተረከቡ በኋላ በተቀመጠው የጊዜ ገደብ ውስጥ ግንባታ ካልተጀመረ ወይም ካልተጠናቀቀ፣ መንግስት ተደጋጋሚ ማስጠንቀቂያ ሰጥቶ ውሉን ሊያቋርጥ ይችላል።
​ያለፈቃድ አገልግሎት መለወጥ፦ መሬቱ የተሰጠው ለምሳሌ "ለመኖሪያ ቤት" ሆኖ ሳለ፣ ያለምንም ህጋዊ ፈቃድ ወደ "ፋብሪካ" ወይም "የንግድ ቦታ" ከተቀየረ ውሉ ሊፈርስ ይችላል።
​የሊዝ ክፍያ ባለመክፈል፦ የዓመት የሊዝ ክፍያዎችን በተከታታይ ሳይከፍሉ መቅረት ውልን ሊያሰርዝ ይችላል።
​ለህዝብ ጥቅም ፦ መንግስት ለትላልቅ ልማቶች (ለምሳሌ ለባቡር መስመር፣ ለቀለበት መንገድ፣ ለሆስፒታል) መሬቱን ሲፈልገው ውሉን ያቋርጣል።
​ማሳሰቢያ፦ ለህዝብ ጥቅም ሲባል ውል ሲቋረጥ፣ ባለመብቱ ላረፈበት ንብረት እና መሬቱን ለቆ ለሚሄድበት ሁኔታ ተመጣጣኝ ካሳ እና ምትክ ቦታ የማግኘት ህጋዊ መብት አለው።
​3. የይዞታ ማረጋገጫ ካርታ
​የይዞታ ማረጋገጫ ካርታ አንድ ሰው በመሬቱ ላይ ያለውን የሊዝ መብት የሚያረጋግጥበት ዋናው ህጋዊ ሰነድ ነው።
​የሚሰጥበት ጊዜ፦ የሊዝ ጨረታ አሸናፊው የቅድመ ክፍያውን ከፍሎ፣ ውል ተፈራርሞ መሬቱን በቦታው ላይ ከተረከበ በኋላ ማዘጋጃ ቤቱ የይዞታ ማረጋገጫ ካርታ ያዘጋጅለታል።
​በካርታው ላይ የሚሰፍሩ መረጃዎች፦
​ባለቤቱ ማን እንደሆነ (የግለሰብ ወይም የድርጅት ስም)፣
​የመሬቱ ይዞታ መታወቂያ ቁጥር (Block and Parcel number)፣
​የመሬቱ ጠቅላላ ስፋት በካሬ ሜትር እና ወሰኖቹ (Coordinates/X and Y ቀመር)፣
​የመሬቱ አገልግሎት (ለመኖሪያ፣ ለንግድ፣ ለኢንዱስትሪ...)፣
​የሊዝ ዘመኑ (የተጀመረበት እና የሚያበቃበት ዓመተ ምህረት)።

​ጥቅሙ፦ ይህ ካርታ ከሌለ መሬቱን በህጋዊ መንገድ መሸጥ (የሊዝ መብትን ማስተላለፍ)፣ ማውረስ፣ መለወጥ ወይም ባንክ አስይዞ ብድር መበደር አይቻልም።

@etconp