✳️ نقیضه

❇️ ادیب قاسمی کرمانی یکی از طنزنویسان دوره قاجار است. وی کتاب خارستان را بر وزن گلستان سروده که یکی از نمونه های موفق نقیضه نویسی به شمار می آید.

◀️ متن زیر دو بخش دارد. بخش نخست، قسمتی از دیباچه گلستان و بخش دوم، نوشته ادیب قاسمی است که دیباچه گلستان را به طنز کشیده است. در این متن از واژگان و اصطلاحات شالبافی که شغل اغلب مردمِ کرمانِ آن روزگار بوده، بهره برده و از این رهگذر مناسبات اجتماعی دوره خود را نقد کرده است.

◀️ 1) گلستان

سعدی شیرازی (قرن هفتم) :
منت خدای را عز و جل که طاعتش موجب قربت است و به شکر اندرش مزید نعمت. هر نفسی که فرو می‌رود ممد حیات است و چون بر می آید مفرح ذات. پس در هر نفسی دو نعمت موجود است و بر هر نعمتی شکری واجب.

از دست و زبان که بر آید
کز عهده شکرش به در آید
اعلموا آل داود شکراً و قلیل من عبادی الشکور

بنده همان به که ز تقصیر خویش
عذر به درگاه خدا آورد
ور نه سزاوار خداوندیش
کس نتواند که به جای آورد

باران رحمت بی حسابش همه را رسیده و خوان نعمت بی دریغش همه جا کشیده. پرده ناموس بندگان به گناه فاحش ندارد و وظیفه روزی به خطای منکر نبرد.

ای کریمی که از خزانه غیب
گبر و ترسا وظيفه خور داری
دوستان را کجا کنی محروم
تو که با دشمن این نظر داری

فراش باد صبا را گفته تا فرش زمردی بگسترد و دتیه ابر بهاری را فرموده تا بنات نبات در مهد زمین بپرورد. درختان را به خلعت نوروزی قبای سبز ورق در بر گرفته و اطفال شاخ را به قدوم موسم ربیع کلاه شکوفه بر سر نهاده. عصاره نالی به قدرت او شهد شایق شده تخم خرمایی به تربیتش نخل باسق گشته.

ابر و باد و مه و خورشید و فلک در کارند
تا تو نانی به کف آری و به غفلت نخوری

همه از بهر تو سرگشته و فرمانبردار
شرط انصاف نباشد که تو فرمان نبری
****
◀️1)خارستان

حکیم قاسمی کرمانی ( قرن سیزدهم) :

صنعت خلوشی(1) را خف و ذل که تار شالش در کمال ظرافت است و به پود اندرش مزید لطافت. هر مکویی(2) که فرو می‌رود مفرج تار است و چون برمی‌گردد مدرج پود. پس از هر مکویی پودی لازم و پس از هر پودی دو دفتین(3) واجب.

از بازو ذنچ(4) که برآید
کز عهده دفتین به در آید
نسّجوا آل دفتین نسجاً و کثیرٌ من عبادی الناسجون

بچه همان به که نخستین قدم
روی سوی چاله کند صبحدم

ور نه وجودش تو بمیری که کس
می نتوان گفت به است از عدم

صوت جان فزای دفتینش را هر گوشی نشنیده و صیت شال گرانبهای سنگینش همه جا رسیده. پرده غیرت و آبرو ندرد و جز میوه نخل بازو نخورد.

ای خلوشی که با سر ناخن
کارها می کنی و می لافی

کی بری منت از سیاه و سپید
تو که شب تا به صبح می بافی

خلیفه(5) رشکین(6) نیفه(7)را فرموده که بَردستان(8) را قبای سبز چمنی بپوشاند و نوردان را به زیور تار ساده و الوان مزین فرماید و در نقد شال بی شبه و مثالش عقد سمک(9) را رشک محک سازد. رشته پشمین به قدرتش شال سنگین گشته و تار یکرنگی به صنعتش قطعه رنگین.

تار و پود و سمک و لیلک(10) و دفتین و نورد
مکو و پیشزن و سوزنو و شود و تغار

همه از بهر تو آماده و چاکروارند
حیف باشد که نبافی و بگردی بیکار

❇️ پی نوشت:

(1) خلوش: شاگرد شالباف، فرد عامی
(2)مکّو: ماکو، ابزار شالبافی
(3)دَفتین: دفته، شانه بافندگان
(4) ذنچ: آرنج دست
(5) خلیفه: یکی از رتبه های شالبافی میان استاد و بردست
(6) رِشک: شپش تازه متولد شده
(7) نیفه: بندکش شلوار، جای بند گذراندن شلوار
(8) بردست: وردست، شاگرد
(9) سمک: از ابزارهای شالبافی
(10) لیلک: چوبی از ابزارهای شالبافی

❇️ به لهجه کرمانی های اصیل

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan