داستان بز و الاغ!

| صلاح الدین خدیو

در فرهنگ روستایی ایران، نام بردن از الاغ اغلب مایه شرمساری است. بسیار پیش می آید که کسی هنگام ذکر تعداد گاوها و گوسفندانش، با قید " با عرض پوزش " از یک راس الاغ یا درازگوش هم اسم می برد!
این عادتواره، 70 سال پیش در کانون یک کارزار تبلیغاتی بزرگ قرار گرفت و برای تمسخر برنامه اصل چهار آمریکا مورد استفاده واقع شد.
اصل چهار یک برنامه کمک رسانی بین المللی به منظور بازسازی اقتصاد کشورهای در حال توسعه بود که در سال 1949 توسط ترومن اعلام شد.
هدف ترومن مقابله با نفوذ کمونیسم در کشورهای فقیر و آسیب دیده از جنگ از طریق ایجاد کمربندی اقتصادی بود.
ایران هم توافق موسوم به اصل چهار را پذیرفت و در زمان دکتر مصدق، اجرای آن را آغاز کرد.
یکی از نخستین برنامه های کارشناسان آمریکایی،خرید ده راس الاغ نر و ده راس الاغ ماده از یک مزرعه در قبرس به هدف اصلاح نژاد قاطر ایرانی از طریق دراز کردن پاها و تنومند نمودن آنها بود.
این مورد برای حمل و نقل کشوری که اکثر جاده هایش مالرو و اتومبیل به اندازه کافی نداشت، ضرورتی حیاتی به شمار می رفت.
اما همین داستان،دستمایه تمسخر مطبوعات حزب توده و رادیو مسکو گردید که با تمسخر می گقتند: امپریالیست های آمریکایی با وارد کردن الاغ به تحقیر ملت ایران می پردازند!
به گفته نماینده اصل چهار در ایران ویلیام ای وارن در کتاب ماموریتی برای صلح، این کارزار بقدری کارساز بود که مصدق و دیگر مقامات خواهان اجرای یک پروژه بزرگ و چشم گیر نظیر ساخت سد روی کرخه برای توجیه اصل چهار بودند.
آنها توجیه کارشناسان آمریکایی دال بر قصدشان برای کمک های فنی و لجستیکی به منظور راه انداختن اقتصاد ایران را به سختی درک و در پی ارائه پروژه ای فاخر بودند.
به گفته راوی یک سال بعد،پس از تولید چند صد راس قاطر پادراز و ثبت سفارش های گوناگون از گوشه و کنار کشور و گرفتن عکس یادگاری کنار آنها، ناگهان تبلیفات ضد الاغ خوابید!
اینبار توده ایها ناچار شدند بگویند که کارشناسان خارجی،جاسوس و عمال امپریالیسم هستند.
صد البته این مربوط به زمانی است که هنوز چهره آمریکا در ایران به دلیل حمایت از کودتای 28 مرداد منفی نشده بود
چند ماه پس از خاتمه داستان و مقارن سفر نیکسون در آذر 1332 این بار قصه ی الاغ ها سر از مطبوعات آمریکا در می آورد و وزارت خارجه خواهان توضیح مسئولان اصل چهار می شود
آنها هم در پاسخ می گویند،خاطرتان جمع،قصه الاغ ها ختم به خیر شده!
قصه الاغ ها مختومه شده بود، اما داستان کودتا علیه دمکراسی نوپای ایران تازه آغاز و دهه ها روان شناختی جمعی ایرانیان و حافظه تاریخی آنها را تسخیر نمود.
بیست سال پس از داستان الاغ ها، نوبت قصه بزها و در قلب سیاست قرار گرفتن آنها بود. این بار نه فرهنگ فولکلور ایران دستمایه تحقیر شد و نه زندگی روستایی، بلکه یک راست تئوری توطئه در بسته بندی شکیل و بظاهر علمی به میان آمد.
کودتای 28 مرداد هم زمینه را برای ذهن های توطئه اندیش مهیا کرده بود.
اصولا گفته می شود پیدایش و پرورش نظریه توطئه، مرهون شرایطی است که کشوری بجای استعمار مستقیم، به صورت غیر مستقیم و از پشت برده، مستعمره و قربانی" بازی های بزرگ "شود.
نظیر ایران اواخر قرن نوزده و اوایل قرن بیست که شاهد تنزل جایگاه عاملیت خودی و نقش آفرینی بیگانه بود.
مهندس سحابی نقل می کند در اوایل دهه پنجاه در زندان بود که سخنرانی شاه درباره حفظ و احیای مراتع از تلویزیون پخش شد.
شاه خواستار افزایش جمعیت گوسفندان و کاهش جمعیت بزها به منظور حفظ مراتع می شود،با این توجیه که بز در قیاس با گوسفند به اصطلاح حیوان شریری است و هنگام چرا، ریشه گیاهان را در می آورد و بیابان زایی را تسریع می کند.
سحابی با نگارش جزوه ای که در زندان دست بدست می شود، با استفاده از نظریه وابستگی و تئوری امپریالیسم، تحلیلی از سخنان شاه بدست می دهد:
او می گوید که شاه به عنوان عامل بیگانه و مهره ای از تقسیم کار سرمایه داری، در پی افزایش جمعیت گوسفندان به منظور صادر کردن پشم آنان است.
پشم موصوف به کشورهای متروپل صادر و به لباس تبدیل و وارد ایران می شود، تا صنعت پوشاک ملی کارش نگیرد و ایران در مدار وابستگی باقی بماند!
سحابی می گوید پس از انقلاب و در جریان تصدی سازمان برنامه، تازه فهمیدم شاه راست می گفت و بز واقعا حیوان ناقلایی است!
وی البته می افزاید که اگر شاه استبداد مطلق به راه نمی انداخت و آزادی بیان وجود داشت، اینگونه مخالفان احیانا به دام تئوری توطئه نمی افتادند.
قصه ی بز و الاغ برگی دیگر از داستان شیر و عقاب(رابطه ایران و آمریکا ) است
در قصه ای الاغ ها، مردم عادی قربانی یک پروپاگاندای کمونیستی می شوند که از روزنه ی باورهای عامیانه وارد شد، در دومی اما روشنفکران "دانا" به نحوی دیگر گرفتار می شوند.
سهم استبداد و استعمار را در این میان نباید از یاد برد.

✅ @karkhone