✳️ آیا شبکه معنایی همان مراعات نظیر است؟
❇️ یکی از صنایع معنوی در علم بدیع " مراعات نظیر" یا مواخات است. هرگاه نویسنده یا شاعر در متن نثر یا نظم فارسی کلماتی را ذکر کند که در معنی با همدیگر تناسب داشته باشند , از صنعت " مراعات نظیر " استفاده کرده است . این تناسب بر چند وجه است :
❇️ الف)- همجنس بودن مفاهیم :
مثل ( گل و لاله ) یا ( آفتاب و ماه ) یا ( چشم و ابرو ) و یا ( دامن و گریبان ) در این شعر مسکین اصفهانی :
دلم از مدرسه و صحبت شیخ است ملول
ای خوشا دامن صحرا و گریبان چاکی
❇️ ب)- تشابه مفاهیم :
مثل ( چشم و نرگس ) یا ( دهن و غنچه )
❇️ ج)- ملازمت مفاهیم :
مثل ( خسرو و شیرین ) یا ( لیلی و مجنون ) یا ( تیروکمان ) یا ( شمع و پروانه ) و یا ( فرهاد و شیرین )
❇️ مراعات نظیر کاربرد هنری کلماتی است که با هم ارتباط معنایی دارند در حالی که شبکه معنایی ، کاربرد یک رشته کلماتی در کلام است که با هم تناسب معنایی دارند و چون این مقوله در قلمرو زبانی بررسی می‌شود، داشتن یا نداشتن ارزش هنری آن مهم و قابل اعتنا نخواهد بود. برخلاف تصور عمومی و حتی برخی کتب آموزشی، هر شبکه معنایی مراعات نظیر نیست. بلکه باید کاربردش هنرمندانه باشد. برای مثال در دو جمله زیر :
الف. امشب صدای تیشه از بیستون نیامد
شاید به خواب شیرین فرهاد رفته باشد
ب. فرهاد تیشه اش را برداشت و از شیرین خداحافظی کرد تا باز به کوه بیستون برود
در هر دو مثال شبکه معنایی وجود دارد. ولی فقط گزینه اول کاربرد هنری دارد. چون در واقع در گزینه اول شاعر قصد بیان داستان فرهاد و شیرین را ندارد بلکه از آن رشته کلمات برای بیان مفهوم مورد نظر خود بهره گرفته است. ولی در گزینه دو واقعا میخواهد ماجرای فرهاد و شیرین را بیان کند در نتیجه کاربردی هنرمندانه‌ای صورت نپذیرفته است. طبیعی است که حتی اگر بچه هم می‌خواست آن داستان را بیان کند مجبور به استفاده از این کلمات بود.
باز هم یک مثال دیگر:
الف: رستم شمشیر و گرزش را برداشت و سوار رخش شد و به جنگ اسفندیار رفت.
کلمات مشخص شده شبکه معنایی دارند ولی کاربرد هنری ندارند، لذا نباید مراعات نظیر محسوب شوند.
ولی در مثال زیر:
ب. چشمهای کافرت، کمان ابرویش را زه کرده و تیر ابروانت را بر آن نهاده و کمان گیسوانت را گشوده تا دل ما را بکشد
کلمات برجسته شده با هم تناسب هنرمندانه‌ای ایجاد کرده‌اند، چون واقعا سخن از جنگ نیست بلکه نویسنده از آن کلمات برای بیان مفهوم ذهنی خود بهره برده است.
به عبارت دیگر می‌توان گفت هر مراعات نظیری شبکه معنایی هم دارد ولی هر شبکه معنایی مراعات نظیر نیست.
چند مثال دیگر برای نشان دادن مهارت شعرای بزرگ در بهره‌گیری از این صنعت ادبی:
-گر چو فرهادم به تلخی جان برآید باک نیست
بس حکایت‌های شیرین باز می‌ماند ز من
ابر و باد و مه و خورشيد و فلک در کارند
تا تو ناني به کف آري و به غفلت نخوري
شعاع آفتابم من، اگر در خانه ها گردم
عقيق و زر و ياقوتم ، ولادت ز آب و طين دارم
دردي است درد عشق که هيچش طبيب نيست
گر دردمند عشق بنالد ، غريب نيست
(سعدي)
حافظ از باد خزان در چمن دهر مرنج
فکر معقول بفرما گل بي خار کجاست
(حافظ)
سر نيزه و نام من مرگ توست
سرت را ببايد ز تن دست شست
(فردوسي)
يکي گرديم در گفتار و در کردار و در رفتار
زبان و دست و پا يک کرده خدمتکار هم باشيم
(فيض)
بسي تير و دي ماه و ارديبهشت
برآيد که ما خاک باشيم و خشت
(سعدي)
سر من مست جمالت ، دل من رام خيالت
گهر ديده نثار کف درياي تو دارد
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan
❇️ یکی از صنایع معنوی در علم بدیع " مراعات نظیر" یا مواخات است. هرگاه نویسنده یا شاعر در متن نثر یا نظم فارسی کلماتی را ذکر کند که در معنی با همدیگر تناسب داشته باشند , از صنعت " مراعات نظیر " استفاده کرده است . این تناسب بر چند وجه است :
❇️ الف)- همجنس بودن مفاهیم :
مثل ( گل و لاله ) یا ( آفتاب و ماه ) یا ( چشم و ابرو ) و یا ( دامن و گریبان ) در این شعر مسکین اصفهانی :
دلم از مدرسه و صحبت شیخ است ملول
ای خوشا دامن صحرا و گریبان چاکی
❇️ ب)- تشابه مفاهیم :
مثل ( چشم و نرگس ) یا ( دهن و غنچه )
❇️ ج)- ملازمت مفاهیم :
مثل ( خسرو و شیرین ) یا ( لیلی و مجنون ) یا ( تیروکمان ) یا ( شمع و پروانه ) و یا ( فرهاد و شیرین )
❇️ مراعات نظیر کاربرد هنری کلماتی است که با هم ارتباط معنایی دارند در حالی که شبکه معنایی ، کاربرد یک رشته کلماتی در کلام است که با هم تناسب معنایی دارند و چون این مقوله در قلمرو زبانی بررسی می‌شود، داشتن یا نداشتن ارزش هنری آن مهم و قابل اعتنا نخواهد بود. برخلاف تصور عمومی و حتی برخی کتب آموزشی، هر شبکه معنایی مراعات نظیر نیست. بلکه باید کاربردش هنرمندانه باشد. برای مثال در دو جمله زیر :
الف. امشب صدای تیشه از بیستون نیامد
شاید به خواب شیرین فرهاد رفته باشد
ب. فرهاد تیشه اش را برداشت و از شیرین خداحافظی کرد تا باز به کوه بیستون برود
در هر دو مثال شبکه معنایی وجود دارد. ولی فقط گزینه اول کاربرد هنری دارد. چون در واقع در گزینه اول شاعر قصد بیان داستان فرهاد و شیرین را ندارد بلکه از آن رشته کلمات برای بیان مفهوم مورد نظر خود بهره گرفته است. ولی در گزینه دو واقعا میخواهد ماجرای فرهاد و شیرین را بیان کند در نتیجه کاربردی هنرمندانه‌ای صورت نپذیرفته است. طبیعی است که حتی اگر بچه هم می‌خواست آن داستان را بیان کند مجبور به استفاده از این کلمات بود.
باز هم یک مثال دیگر:
الف: رستم شمشیر و گرزش را برداشت و سوار رخش شد و به جنگ اسفندیار رفت.
کلمات مشخص شده شبکه معنایی دارند ولی کاربرد هنری ندارند، لذا نباید مراعات نظیر محسوب شوند.
ولی در مثال زیر:
ب. چشمهای کافرت، کمان ابرویش را زه کرده و تیر ابروانت را بر آن نهاده و کمان گیسوانت را گشوده تا دل ما را بکشد
کلمات برجسته شده با هم تناسب هنرمندانه‌ای ایجاد کرده‌اند، چون واقعا سخن از جنگ نیست بلکه نویسنده از آن کلمات برای بیان مفهوم ذهنی خود بهره برده است.
به عبارت دیگر می‌توان گفت هر مراعات نظیری شبکه معنایی هم دارد ولی هر شبکه معنایی مراعات نظیر نیست.
چند مثال دیگر برای نشان دادن مهارت شعرای بزرگ در بهره‌گیری از این صنعت ادبی:
-گر چو فرهادم به تلخی جان برآید باک نیست
بس حکایت‌های شیرین باز می‌ماند ز من
ابر و باد و مه و خورشيد و فلک در کارند
تا تو ناني به کف آري و به غفلت نخوري
شعاع آفتابم من، اگر در خانه ها گردم
عقيق و زر و ياقوتم ، ولادت ز آب و طين دارم
دردي است درد عشق که هيچش طبيب نيست
گر دردمند عشق بنالد ، غريب نيست
(سعدي)
حافظ از باد خزان در چمن دهر مرنج
فکر معقول بفرما گل بي خار کجاست
(حافظ)
سر نيزه و نام من مرگ توست
سرت را ببايد ز تن دست شست
(فردوسي)
يکي گرديم در گفتار و در کردار و در رفتار
زبان و دست و پا يک کرده خدمتکار هم باشيم
(فيض)
بسي تير و دي ماه و ارديبهشت
برآيد که ما خاک باشيم و خشت
(سعدي)
سر من مست جمالت ، دل من رام خيالت
گهر ديده نثار کف درياي تو دارد
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan
Comments
Be the first to add a comment
Log in to comment