تکبر علمی و بازار آزاد
 
محمدامین مروتی
 
آدام اسمیت به دست نامرئی اقتصاد معتقد بود که طبق آن آزاد بودن رقابت در بازار باعث بازاریابی و تخصیص بهینه منابع به اشتغال ها و سرمایه گذاری های سودمند و حذف فعالیت های غیراقتصادی می شود و این باعث افزایش بیشتر تولید ناخالص ملی می شود که به نفع همه آحاد جامعه است.
مارکس اما معتقد به برنامه ریزی اقتصادی بود و استدلالش چنین بود که در برنامه ریزی متمرکز برآورد صحیح تر و دقیق تری از نیازهای مردم هست و سرمایه گذاری بر مبنای نیازهای واقعی انجام می گیرد و لذا دچار مازاد و بحران نمی شود.
 
پوزیتیویسم در اشکال مختلفش به نوعی تکبر علمی دچار است. به این معنی که گمان می کند با محاسبات علمی می تواند آینده یک سیستم را با دقت ریاضی پیش بینی کند.
سوسیالیسم و کمونیسم به عنوان یکی از انواع پوزیتیویسم، دچار همین خطاست. زیرا گمان می کند می تواند برآورد دقیقی از نبض بازار و تقاضای مردم داشته باشد و برای آن برنامه ریزی کند.
هایک همین جا وارد موضوع می شود و می گوید برآورد ماحصل تعامل میلیون ها و بلکه میلیاردها مغز، برای یک یا چند نسل ناممکن و محکوم به شکست است.
 
البته می توان برای برآورد تقاضای موثر بازاریابی کرد، اما این برآورد محدود به دوره های کوتاهمدت است و نیاز به برنامه ریزی کوتاهمدت دارد نه برنامه ریزی درازمدت سوسیالیستی. بازاریابی ابزاری مکمل و فرعی است که در بازار آزاد کار می کند.
در تعریف اقتصاد گفته اند: "اقتصاد یعنی تخصیص بهینه منابع کمیاب". در سیستم بازار آزاد "قیمت" ها به ما می گویند، منابع و سرمایه باید به کجا بروند و تخصیص یابند. اما در سیستم متمرکز، قیمت ها، دستوری و بی حساب و کتاب و فاقد منطق اقتصادی اند.
 
رمز شکست سوسیالیسم در همین نکته است. اتحادشوروی و اقمارش، ده ها سال به همین شیوه تولید و توزیع کردند. نشانه های ناکارآمدی این شیوه خود را در ایجاد بازار سیاه نشان داد، ولی این نشانه ها جدی گرفته نشدند. منابع تلف شدند و کفگیر به ته دیگ خورد و نظام از درون فروپاشید.
 
15 آبان 1405