🔴🔴تلمیح
🔴 تلمیح در اصطلاح بدیع به معنی اشاره کردن به قصه یا شعر یا مثل یا به تعبیری علاوه بر اشاره به فرهنگ عامه،عقاید و آداب و رسوم و علوم قدیم نیز در برمی گیرد.
🔴تلمیحاتی که در زبان فارسی به کار می روند به دو دسته تقسیم می شوند:
1⃣تلمیحات ایرانی:این تلمیحات، ادامه ی فرهنگ ایران پیش از اسلام در فرهنگ ایران پس از اسلام است.مهم ترین این تلمیحات،اشاراتی به اساطیر و باورهای قومی در میتراباوری،آیین زرتشت و مانویت بوده است.
2⃣تلمیحات اسلامی:این نوع از تلمیح نشانه ی نفوذ فرهنگ اسلامی در ایران بود که به صورت قصص قرآن و احادیث و اخبار و روایات،خود را نشان داده است.چنین تلمیحاتی فرهنگ ایرانی را نه تنها با فرهنگ اسلامی،بلکه با مجموع فرهنگ سامی آشنا کرده است.زیرا بسیاری از این قصص با وجود تفاوت هایی اندک،در کتاب مقدس نیز آمده اند.
🔴از نظر تاریخی،تلمیح در آثار شاعران دوره ی سامانی و اوایل دوره ی غزنوی،بیشتر مربوط به تلمیحات ایرانی - و اغلب مربوط به آیین زرتشت – بوده است اما با رشد و گسترش فرهنگ اسلامی در ایران،دامنه ی تلمیحات بهکار رفته در آثار شاعران و نویسندگان به سوی قصص قرآنی بیشتر شده است،چنانکه در ادبیات قرن ششم ه.ق جاذبه ی اشاره به فرهنگ اسلامی بسیار بیشتر به چشم می خورد تا اشاره به فرهنگ پیش از اسلام و در عین حال گرایش به داستان های غنایی و عاشقانه ی عرب هم رواج می یابد.
🔴تلمیح از نظر ساخت،گفتار را به سمت ایجاز می برد و باعث می شود که معنای کلام شاعر یا نویسنده در ذهن شنونده یا خواننده ادامه یابد.
🔴مثال هایی برای تلمیح:
📗شاه ترکان سخن مدعیان می شنود
شرمی از مظلمه ی خون سیاووشش باد.(حافظ)
👈اشاره به داستان کشتن شدن سیاوش
📗نگار من که به مکتب نرفت و خط ننوشت
به غمزه مساله آموز صد مدرس شد.(حافظ)
👈اشاره به پیامبر اکرم(ص)
📗مرا شکر منه و گل مریز در مجلس
میان خسرو و شیرین شکر کجا گنجد ؟(سعدی)
👈اشاره به داستان خسرو و شیرین
📗ناشناسی که به تاریکی شب
می برد شام یتیمان عرب
(شهریار)
👈اشاره به امیرالمومنین علی (ع) که شب ها و به طور ناشناس برای فقرا و نیازمندان غذا می بردند.
📗مادر ای آفتاب هستی بخش
زیر پایت بهشت جاوید است
(نصرالله مردانی)
👈اشاره به حدیث نبوی الجَنَّةُ تَحتَ أقدامِ الاُمَّهات
🔹ترجمه : بهشت زير قدمهاى مادران است.
📗پسر نوح با بدان بنشست
خاندان نبوتش گم شد
(سعدی)
👈اشاره به داستان حضرت نوح(ع) و پسرش کنعان که بت پرست بود.
📗پدرم روضه رضوان به دو گندم بفروخت
من چرا ملک جهان را به جوی نفروشم !(حافظ)
👈اشاره به داستان حضرت آدم(ع) و رانده شدن او به خاطر خوردن گندم
📗گلستان کند آتشی بر خلیل
گروهی بر آتش بـَرَد از آب نیل
👈گلستان شدن آتش بر حضرت ابراهیم و گذشتن حضرت موسی و یارانش از رود نیل
📗یتیمی که ناکرده قرآن درست
کتب خانه ی چند ملّت بشست
👈اشاره به یتیمی حضرت محمد(ص) و منسوخ شدن ادیان با تولد ایشان
📗چو عزمش برآهیخت شمشیر بیم
به معجز زد میان قمر دو نیم .
👈اشاره به معجزه ی پیامبر، شق القمر
📗چو صیتش در افواه دنیا فتاد
تزلزل در ایوان کسری فتاد
👈شکاف برداشتن کاخ کسری همزمان با تولد پیامبر(ص)
📗شبی برنشست از فلک بر گذشت
به تمکین و جاه از مـَلـَک برگذشت.
👈اشاره به شب معراج پیامبر (ص)
📗جهان پیر است و بیبنیاد از این فرهادكش فریاد
كه كرد افسون و نیرنگش ملول از جان شیرینم(حافظ)
👈به داستان شیرین و فرهاد اشاره دارد.
📗سوخـتم در چاه صــبر از بهر آن شــمع چـوگل
شـاه تركان فارغ است از حال ما كو رستمی
(حافظ)
👈اشاره به داستان بیژن و منیژه
📗نه یوسف که چندان بلا دید و بند
چو حکمش روان گشت و قدرش بلند
(سعدی)
👈اشاره به داستان حضرت یوسف
📗مرا چون خلیل آتشی بر دل است
که پنداری این شعله بر من گل است
.(سعدی)
👈داستان گلستان شدن آتش بر حضرت ابراهیم (ع)
📗خداوند زر برکند چشم دیو
به دام آورد صخر جنی به ریو
(سعدی )
👈داستان حضرت سلیمان و صخر جنی
📗سکندر به دیوار رویین و سنگ
بکرد از جهان راه یاجوج تنگ
(سعدی)
👈اشاره به آیات ۹۳ و ۹۴ سوره ی کهف و سدی آهنین ساختن اسکندر بر سر راه یاجوج و ماجوج
📗ستم از غمزه میاموز که در مذهب عشق
هر عمل اجری و هر کرده جزائی دارد
👈اشاره به آیه ی ۴۲ سوره ی مدّثر دارد که می فرماید: «کُلّ نَفسٍ ما کَسَبَت رَهینَةٌ» (هر نفسی به آنچه کسب کرده در گرو است)
📗حضور خلوت انس است و دوستان جمعند
وَ إن یکاد بخوانید و در فراز کنید
👈اشاره به آیه ی ۵۲ سوره ی قلم
🔴تهیه و تنظیم: حشمت اله پاک طینت
@drpaktinat@molavi_asar_o_afkar@ferdosesokhan