وازه سازی با ریشه های زبان کهن
- داریوش آشوری
یکی از کارهای فرهنگستان دوم واژهسازی بر پایهی زبانهای مادر زبان فارسی (اوستایی، پارسی باستان و پهلوی) بود. آیا نمیتوان اینکار را مشابهکار زبانهای مدرن در بهرهگیری از واژگان زبانهای یونانی و لاتینی دانست؟ همچنین، نظر شما دربارهی واژهسازی بر پایهی زبانهای باستانی چیست؟
ما یک تجربهی دلیرانه و درخور درنگ در این زمینه داریم و آن کاری است که #میرشمسالدین_ادیب_سلطانی در چندین متن بسیار مهم کرده است. ادیب سلطانی کوشیده است، الگوی واژهسازی زبانهای اروپایی از مایههای یونانی و لاتینی را با بهکار بردن زبانمایههای فارسی میانه و باستان به زبان فارسی آورد، اما این کار، همچنان که میدانید، با ایستادگی سخت و حتی با پرخاشهای فراوان روبهرو شده است.
مشکل اساسی داستان که ادیب سلطانی به آن توجه ندارد این است که ما با زبانهای فارسی میانه و باستان همان نسبت و رابطهای را نداریم که اروپاییان با زبانهای کلاسیک لاتینی و یونانی داشتهاند و دارند. برای ما آنها زبانهای مرده و فراموش شدهاند. درحقیقت، پژوهشهای زبانشناسی تاریخی اروپایی در سدهی نوزدهم بود که ما را از وجود آنها باخبر کرد و تنها دانشوران زبانشناسی تاریخی در قلمرو زبانهای ایرانی این زبانها را میشناسند. حال آنکه زبان لاتینی تا سدهی هجدهم زبان نوشتاری فکر و فرهنگ و دین در اروپا بود و زبان یونانی هم، با شأن و شوکت بسیار والا، بهعنوان زبان علم و فرهنگ یونان باستان در نوزایی (رنسانس)، پا به میدان دانشوری اروپا گذاشت. در آغاز بالیدن زبانهای بومگویشی اروپا، مانند انگلیسی، فرانسوی و آلمانی، میتوان گفت که همهی دانشوران این زبانهای کلاسیک را میدانستند، به لاتینی مینوشتند و حتی میتوانستند به آن سخن گویند. درنتیجه، برای ایشان وامگیری از آن زبانها بسیار طبیعی و ساده بود؛ مانند وضعی که دانشوری سنتی ما تا یک سده پیش نسبت به زبان عربی داشت. به عبارت دیگر، باز بودن زبانها به روی هم است که امکان وامگیری زبانی را فراهم میکند؛ همچنان که با بسته شدن زبان فارسی به روی زبان عربی و باز شدن آن به روی فرانسوی و سپس انگلیسی جهت وامگیری زبانی دیگر شد.
روش ادیب سلطانی یک گرتهبرداری زبانی صرف است، بیتوجه به مسائل تاریخی و فرهنگی زبان. من گمان نمیکنم که این روش، چنانکه تجربه نشان داده است، در قلمرو علوم انسانی و فلسفه بختی داشته باشد، اما یک علمور برجستهی ایرانی، #محمدحیدری_ملایری، اخترشناس رصدخانهی پاریس، در زمینهی اخترفیزیک، با کاربرد این روش ـ یعنی بهرهگیری از زبانمایههای باستانی ایرانی ـ دستاندرکار فراهم آوردن یک فرهنگ چندزبانه است. این کار اکنون از نیمه گذشته و بر روی اینترنت در دسترس است. باید دید تجربهی ایشان در جامعهی علمی ایرانی به کجا خواهد کشید.
برای گسترش دامنهی توانشهای زبانیمان با زنده کردن برخی پیشوندها، پسوندها و ستاکهای باستانی در زبان کنونی موافقم و این کار را تا حدودی در فرهنگ علوم انسانی کردهام، اما این کار را باید با نرمش بسیار و گامبهگام کرد تا اهل زبان را نرماند. از جملهی این کارها در آن فرهنگ گسترش کاربرد پیشوندهای «تراـ » و «پیراـ » است که فرهنگستان دوم در «ترابری» و «پیراپزشکی» زنده کرد.
-تبارشناسی واژگان
@molavi_asar_o_afkar@ferdosesokhan