شریعتی؛ دشمن اقتصادآزاد
موسی غنی نژاد

روشنفکران به طور کلی، حتی در کشورهای پیشرفته میانه خوبی با سرمایه داری و اقتصاد بازار ندارند و وقتی شما به کشورهای جهان سوم می آیید این مشکل چندین برابر می شود. تفکرات روشنفکران ایرانی از سال های ۱۳۲۰ شمسی به بعد، عمدتاً چپ و ضد سرمایه داری بود. با گذر زمان در دهه های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ این مسئله تشدید هم شد. پدیده نسبتاً جدید در این دو دهه نفوذ اندیشه‌های چپ در جریان‌های سیاسی- مذهبی بود. نیروهای مذهبیِ سنتی همیشه با اندیشه های چپ‌گرایانه مرزبندی روشنی داشتند اما با رشد اسلام سیاسی در میان روشنفکران جوان و تحصلکرده غرب که به شدت تحت نفوذ اندیشه های مارکسیستی بودند، گرایش جدید پدید آمد که در واقع ترکیبی نامتجانس از تفکر چپ و اسلام بود. نمونه برجسته این نوع از روشنفکران علی شریعتی است.

تفکرات و تبلیغات گسترده ضد سرمایه داری علی شریعتی تأثیر مهمی روی مبارزان سیاسی در جریان انقلاب‌۵۷ گذاشت. درست است که او یکسال پیش از انقلاب فوت کرد اما جای تردید نیست که مهر تفکرات او بر ایدئولوژی انقلابیون به ویژه در حوزه اقتصادی خورده است. مصادره‌های اموال فعالان اقتصادی بخش خصوصی و تبدیل کردن سرمایه‌دار به ناسزای سیاسی، ریشه در ایدئولوژی تبلیغی شریعتی و دیگر روشنفکران همفکر او اعم از مذهبی و غیرمذهبی داشت. تبلیغات ضد سرمایه داری روشنفکران چپ‌گرا فضای عمومی جامعه را به قدری علیه بنگاه داری خصوصی یا به اصطلاح سرمایه‌داری تهییج و تحریک کرده بود که اوایل انقلاب نه تنها بازاریان و فعالان اقتصادی متدین و متشرع بلکه حتی وعاظ دینی هم جسارت دفاع علنی از مالکیت خصوصی را که از مشهورات شرعی اسلام است، نداشتند. این وضعیت زیانبار و تأسف انگیز البته نمی‌توانست مدت زیادی دوام آورد و خوشبختانه دوام هم نیاورد.

پس از فروکش کردن فضای پرالتهاب ناشی از انقلاب، عقلانیت و اعتدال به تدریج به جامعه بازگشت اما آثار تخریبی این تفکرات تا به امروز هم ادامه پیدا کرده است. هنوز هم بخش بزرگی از روشنفکران ایرانی اعم از دینی یا غیردینی بنگاهداری بخش خصوصی یا نظام سرمایه داری را مغایر با اصول انسانی و عدالت معرفی می کند و این بهترین بهانه را به دست طرفداران اقتصاد دولتی می دهد تا موقعیت خود را در نظام اقتصادی کشور موجه جلوه دهند.

✅ @karkhone

1 comment

توجه داشته باشید که سرمایه دار باید مسولیت اجتماعی خود را هم ایفا کند، همان‌ کاری که بنیاد گیتس یا وارن بافت در تاسیس نهادهای خیریه کردن و در اسلام با نام خمس و زکات و انفاق می‌شناسیم. چیزی که من از تفکرات شریعتی درباره اقتصاد متوجه شدم، تاثیر شدید او از ابوذر است، وقتي به معاویه که در حال‌ ساخت کاخ سبز است می‌گوید اگر از اموال خودت میسازی اسراف و اگر از اموال بیت المال میسازی خیانت است. يا جاهاییکه ابوذر به ثروتمندان آیه 34 سوره توبه (بشارت به عذاب دردناک به خاطر در راه خدا انفاق نکردن طلا و نقره _مال_ انباشته شده) را یادآوری میکرد. شریعتی همواره از امام‌ علی(ع)، به عنوان کسی که کار تولیدی انجام و سپس در اختیار جامعه قرار داده، تجلیل می‌کند. در واقع گفته شریعتی این است که در اسلام حتی با پرداخت خمس و زکات مال نیز نمی‌توان به جمع آوری آن پرداخت چون‌ پای انفاق وسط می آید و آن پر کردن فاصله طبقاتی بین فقیر و غنی است. در واقع از نظر شریعتی تا زمانیکه فقر در جامعه هست‌، هیچ مسلمانی نمی‌تواند ثروت کلان داشته باشد. او به شدت از جمع آوری مال و استعمار کارگر از جانب کارفرما مخالف بود وگرنه از کارآفرینی که ماشین داشت و کار تولیدی می‌کرد تجلیل می‌کرد. به عقیده او شايد پرداخت حقوق کارگر طبق قانون، منطبق با عدالت‌ باشد، ولی منطبق با قسط، نیست و حقوق کارگر باید منطبق با قسط پرداخت شود. هر کس که در مقابل این امر بایستد و مانع اجرای آن شود در گروه قاسطین، یکی از سه گروه دشمن امام‌ علی(ع)، قرار می‌گیرد. قاسطین به معنای جلوگیری کننده از اجرای قسط با لیدری معاویه در آن زمان. که خداوند در قرآن همواره به مبارزه شدید با جلوگیری کننده از اجرای قسط، دعوت می‌کند.