👆نه متدینین سنتی ما در سال ۵۷ و نه طالبانِ دیروز و امروز، برای ساختن "ایران" و "افغانستان" نیامدند، این دو تعبیرِ ژئوپولتیکی برای آنها "معنایی" نداشت، هنوز هم ندارد.
آنها برای ساختنِ "دنیایِ‌" خودشان آمدند، تا آنچه درپیش چشم‌شان می‌بینند درست همانی باشد که دوست دارند "دنیا باشد": لباس‌های سنتی، مردهای ریشوی ژولیده، زنان در برقعِ خانه‌نشین، نماز‌های جمعه، صدای بلند اذان از مساجد، مسجدهای آکنده از نماز‌گذاران، سنگسار زنان زانیه، تماشای قطع دست دزد...
یک‌دسته چیزهای هم هست که دوست ندارند پیش‌چشم ببینند، ولی چون اکل‌میته تحمل‌اش می‌کنند: اتومبیل، هواپیما، تلویزیون، تلفن، و ساختمان‌هایی که شکل‌وشمایل "اسلامی" ندارند، از قوس‌های مربوطه و مناره و گنبد و کاشی‌کاری و مقرنس و....

"فورمالیسم" بن‌مایه نموداریِ همه "دینداری"هاست. این آن دالانی بود که من از آن به "فرهنگ"بودگیِ دینداری رسیدم (در اوایل‌انقلاب). این همان لایه‌ای از معنای "فرهنگ" است که از دورکیهم تا کتاب محوری تیلور درباب چیستی فرهنگ، جز بر آن متمرکز نبود.
البته فرهنگ‌بودگیِ "دین" منحصر به این فورمالیسم نیست؛ سویه‌ای ژرف‌تر از فرهنگ آن است که من الهام‌گرفته از محور ماکس‌وبر-کلیفورد گیرتز واردش شدم و خودم را در خانه‌فکری شوق‌انگیزم یافتم: فرهنگ به مثابه زیست‌بومِ ذهنی.

تمام قرن‌نوزدهم بجز از ماکس‌وبرِ متاخر که معنای فرهنگ چونان "ذهنیت" دست‌یافت، انسان‌شناسانِ میدانی انگشت‌شماری چون مالینوفسکی در اواخر هم بودند که در نیمه‌قرن بیستم آگاه از سرشت "ذهنیت" فرهنگ شدند، اما جلوتر نرفتند چون سخن از "ذهنیت" زدن در آن زمان جرات بزرگی می‌خواست که نخواستند حیثیت‌علمی‌شان را در خطرِ آن قراردهند.

روحانیت و طالبان تصوری از موجودیت‌هایی که ما "ایران" یا "افغانستان" می‌خوانیم ندارند، آنها فهم از "قلمرو" دارند که با انگاره "بسط‌ید" حاکم پیوسته‌است؛ این همان انگاره‌ای بود که در صدراسلام‌ هم بود. اما این که آن "قلمرو"، "وطن"ای باشد که باید برای آبادی‌ و بهروزی مردمان‌اش کوشید، بکلی بیرون از دسترس ذهنیت طالبان و ولایت‌فقیه است.
آن مخالفت با "ملیت" که خمینی می‌کرد، و آن مضحکه‌ای که محمدمنتظری نسبت و مرزهای‌کشور می‌کرد، ریشه در این "بی‌معنا"بودگی ایران‌ به مثابه "وطن" نزد ایشان داشت.

هندسه‌ذهنی خمینی و روحانیت و طالبان و داعش، "وطن" در ناسوت (یعنی) زمین "دارالسلام" است (سرزمین‌هایی که بیشتر مردمان‌اش مسلمان‌اند)، و در لاهوت "جوار‌ِ رحمتِ‌الاهی" است؛ بجز از این‌دو برای آنان "وطن" هیچ معنای دیگری ندارد، هرگز هم نداشته است.
عقیده "صدور‌انقلاب" که در ذهن خمینی پیداشد از همین نبودِ فهم‌ای از "ایران"، و بودنِ فهم‌ِ از "دارالسلام" نزد او برخاست.

بی‌توجهی به این ظرائف هرمنوتیکی در نگاه به کردار و کُنِش روحانیت و طالبان‌ای که تا این درجه از ساحت ذهنیت‌ای که ما درآنیم بدورند، راه به داوری‌های غلط خطرناکی از جانب ما می‌برد، تا مثلا نتوانیم بفهمیم که چرا برای روحانیت حاکم، مسئله بهروزی مردم موضوعی متعلق به حوزه "امنیت" حکومت‌شان است، نه وظیفه‌ای که به عنوان حاکم برگردن دارند. آنان "وظیفه"شان را جز ساختنِ form "اسلام" در جامعه و البته گسترش دادن‌اش به "دارالاسلام" نمی‌دانند.

سوای خلط‌مبحث‌های هرمنوتیکی، در فهم ذهنیت‌طالبانی و ذهنیت روحانیت خودمان، چنین خلط‌مبحث‌هایی خاک‌بر‌ذهن‌هامان می‌پاشد تا در فهمِ درست دچار مشکل شویم بویژه که روحانیت‌حاکم در ایران، امروزه هنگام سخن از مفاهیم‌وانگاره‌های مدرن هم استفاده می‌کنند (مثل خودِ همین "عمق‌استراتژیک). این موجب می‌شود تا نفهمیم که در چارچوبه ذهنیت ایشان "عمق‌استراتژیک" هرگز همانی نیست که در ذهن ما هست.
برای ما "عمق‌استراتژیک" در چارچوبه مقوله "ایران" به مثابه موجودیت‌ای ژئوپولتیکی مطرح است، درحالی که در ژئوپولتیک ولایت‌فقیه، این اصطلاح در امتداد انگاره‌کهن "قلمرو" (نه‌ ایران) که شامل جنوب‌عراق و صفحاتِ استقرار علویانِ سوریه و شیعیانِ جنوب لبنان و غرب یمن است، طرح می‌گردد. درواقع ولایت‌فقیه اینها را هم جزو "قلمرو" بالقوه خودش می‌داند تا حواشی آن مناطق (یعنی شمال‌عراق و باقی سوریه و یمن) عمق‌استراتژیک واقعی‌اش باشد. ببینید که چه گسستی بین ذهن ماها و ذهن‌آنها هست!

این گسست که در حولِ آن اقسام خبط‌وخطاها و بدفهمی‌ها از جانب ما که آن ذهنیت‌ایشان را نداریم صورت‌می‌بندد، موجب آن می‌شود که در عمل به چیستی و کیستی آنان نابینا شویم و مثلا آنان را با صفویان مشابه بگیریم، یا که محققان اندیشکده‌های سیاسی غرب سخن از "هویتِ‌افغان" طالبان بزنند، که بنابر بحثی که کردم بکلی نادرست، بلکه پرت‌از مرحله است.

یادمان باشد که وقتی در مقولات میان‌فرهنگی راه می‌رویم، به لحاظ فهمی در "میدان‌مین" هستیم! هر قدمِ فهمی می‌تواند که آخرین گام در سیر فهم‌ِ دُرست باشد!