میدان اقتصاد، میدان جنگ نیست
زمانی ویکسل اقتصاددان سوئدی گفته بود "در علم اقتصاد وضعیت جنگی برقرار بوده و همیشه باقی خواهد ماند." اگرچه در برخی مبانی نظری میدان اقتصاد میدان جدلهای فکری است اما در بسیاری از موارد جدل هم بیمعناست چه برسد به جنگ البته به شرطی که اقتصاددانان و اقتصادخوانان بتوانند با بینشی متفاوت به اقتصاد بنگرند.
برای تبیین موضوع از یک مثال ذهنی شروع میکنیم، فرض کنید دو نفر در خصوص رابطه باران و پوشش جنگی مناظره میکنند، نفر اول که فردی از اهالی مناطق بیابانی است معتقد است این بارش باران است که منجر به ایجاد پوشش جنگلی میگردد. نفر دوم که از اهالی جنگلهای بارانی است معتقد است که این پوشش جنگلی است که منجر به باراش باران میشود چرا که جنگل باعث حفظ، تراکم و سرد شدن ابرها شده و باعث باران میشود.
کدام یک از این دو نفر درست میگویند، در واقع هر دو، نظریه هر دو نفر میتواند درست باشد. علوم اجتماعی منجمله اقتصاد سرشار از روابط متقابل اینچنینی است، عرضه و تقاضا است که قیمت را تعیین می کند یا قیمت، عرضه و تقاضا را؟ توسعه سیاسی است که به توسعه اقتصادی منجر میشود یا توسعه اقتصادی به توسعه سیاسی؟ تقاضای پول وابسته به نرخ بهره است یا نرخ بهره وابسته به تقاضای پول؟ بهبود فضای کسب و کار باعث رشد اقتصادی است یا رشد اقتصادی باعث بهبود فضای کسب و کار؟ کنترل تورم منجر به بهبود عملکرد اقتصادی است یا بهبود عملکرد اقتصادی به کنترل تورم منجر میشود؟ میتوان صدها رابطه اینچنینی را طرح و به بحث و بررسی در مورد آن پرداخت.
حال به مثال قبلی بر میگردیم، فرض کنید توافقی شکل گرفته که پوشش جنگلی منجر به افزایش بارندگی میشود فردی که از سرزمینهای بیابانی است با فرض تأمین تکنولوژی اقدام به درخت کاری میکند به احتمال فراوان تلاش او حداقل به بهبود وضعیت آب و هوا منجر خواهد شد، خاک تثبیت میشود، هوا خنک تر میشود و اگر در کار خود کوشا باشد احتمالا بارندگی هم بهبود خواهد یافت.
فرد ساکن جنگلهای بارانی هم دست به چنین اقدامی میزند او بر تراکم پوشش جنگلی میافزاید احتمالا اتفاقی که خواهد افتاد این است که تغییر محسوسی در شرایط دیده نخواهد شد یا اگر زمان را به اندازه کافی طولانی فرض کنیم احتمالا منابع مصرفی برای درختان دچار کمبود شده و از پوشش جنگلی کاسته شده و در نهایت بر آب و هوا تأثیر منفی گذاشته و در نهایت از بارندگی بکاهد. حال باید به این نتیجه برسیم که درختکاری باعث کاهش بارندگی میشود یا بر آن بی اثر است؟
حتی اگر عکس این توافق شکل گیرد و دو نفر بخواهند با تکنولوژی باران مصنوعی به اهداف خود برسند نتیجه تغییر چندانی نخواهد داشت. در اقتصاد به این پدیده بازدهی نزولی نسبت به مقیاس گفته میشود.
بسیاری از پدیدههای اقتصادی عمدتا از این جنسند، به عنوان مثال شما در اروپای غربی احتمالا ارتباط ضعیفی بین توسعه سیاسی و رشد اقتصادی خواهید یافت اما در کشوری جهانی سومی رابطه قویتری خواهید دید احتمالا در یک اقتصاد جهان سومی اتفاقی که خواهد افتاد این است که با باز شدن فضای سیاسی شاهد بهبودهای ملموس در اقتصاد خواهیم بود و از مرحلهای به بعد این اقتصاد خواهد بود که به توسعه بیشتر سیاسی بیانجامد این فرایند بسته به ساختار نهادی جامعه حتی میتواند برعکس باشد و یا حتی رابطهای کشف نگردد. نکته اساسی آن است که باید اقتصاد را در بستر زمان و مکان بررسی کرد. ساختار بین زمانی اقتصاد با توجه به روابط و ساختار نهادی حاکم بر اقتصاد است که تعیین کننده واقعیاتاند نه روابط علت و معلولی منتج از اقتصادسنجی، این روابط احتمالا بتوانند اندکی در روشن شدن مسیر برای پژوهش بیشتر به ما کمک کنند.
✅ @karkhone