برای روز دماوند، سیزدهم تیر

سیاوش کسرایی ـ شاعری که مرور کارنامۀ ادبی و زیست و شخصیت شاعرانه‌اش او را پیش از هرچیز شاعری با علق و گرایش‌های ملی می‌شناساند ـ مجموعه‌شعر «با دماوند خاموش» را در سال ۱۳۴۵ منتشر کرد. نام این دفتر از شعری به همین عنوان وام گرفته شده؛ شعری که سراسر وقف مدح زیبایی و عزت و عظمت قلۀ دماوند است.
در این شعر، کسرایی، همانند ملک‌الشعرا بهار که با جان‌بخشی به دماوند در قصیدۀ دماوندیه او را طرف خطاب قرار داده بود، خودِ دماوند را مخاطب می‌گیرد و با او گفت‌وگو می‌کند. شعر از سلام و درود به دماوند آغاز می‌شود، با دعا برای دوام سربلندی و جاودانگیِ شکوه آن ادامه می‌گیرد، و چنین به نظر می‌رسد که شاعر، همچنان‌که مقابل شاه می‌ایستند و قصیدۀ ثنای او را می‌خوانند، مقابل خلقتی شاهوار ایستاده و او را مدح می‌کند:
سلام ای شکوهمند!
سلام ای ستیغ صبح‌خیز سربلند!
به یال و بال و دره‌ها و دامنت درود
به چشمه‌های پاک و روشنت درود
تن تهمتنی و قلب آهنینت استوار
درشتی‌ات بجای بی‌گزند...
پس از این‌هاست که راوی گلایه آغاز می‌کند، از تنهایی و دلتنگی و تهی‌دستی خویش قصه ساز می‌‌کند و آنگاه از دماوند می‌خواهد که با واژه‌های سنگی‌اش زبان گویای او شود و او را تنها نگذارد:
شب برهنه، بی‌ستاره ماند
نگاه و دست ما تهی
سکوت سوخت ریشه‌های حرف سبزگشته را
بگو بگو که گاه گفتن تو دررسید
تو با زبان شعله‌ریز و واژه‌های سنگی‌ات بگو
که سخت‌تر شبی است
که سردتر شبی است از شبان دیرپای ما
بگو دهان ز گفت‌وگو مبند!
در ساخت این شعر، همان اجزایی که شاعر در سازمان قصیده می‌نشاند، به ترتیب جا گرفته است: مطلع و تغزل و تخلص و تنه و شریطه و مقطع، منتها در ساختمان شعر نو.
در همین مجموعه شعر دیگری هم هست که دماوند در آن نقش مهمی دارد: شعر «هول». این شعر روایی نسبتاً بلند این‌گونه آغاز می‌شود:
خواب می‌بینم
که دماوند گرانسنگ از میان رفته‌ست
کوه ورجاوند پیروزی
کوه پیشانی‌بلند آسمان‌آهنگ
از میان رفته‌ست...
نام شعر گویای آن است که این خواب دهشتناک چه مایه سبب هراس شاعر شده است. نبودن دماوند کابوس اوست، و شعر شرح جزئیات این کابوس: در جای خالی دماوند بیابان رسته و مردم سوگوار و خسته در هم می‌لولند. صحنه‌ای نمایشی است: مرد لوچی در خواب ظاهر می‌شود «کز فلزّ اعتقاد مردمان بر پایشان زنجیر می‌بندد وز هراسی سخت، سخت می‌خندد». مردم بی‌چهره در نور مهتاب به رقص وحشت درمی‌آیند و یکی‌یکی اعضای بدن خود را می‌کَنند و به زمین می‌اندازند. از دست و پا و کلۀ خون‌آلود کوهی ساخته می‌شود و مردم به گرد آن می‌رقصند. راوی از وحشت این صحنه از خواب می‌پرد و شعر این‌گونه پایان می‌پذیرد:
می‌گشایم چشم
در اطاقم هستم و سرماست
از میان نقش‌های یخ که روی شیشه‌ها بسته
قله پنهان در غبار مه
قامت رعنای کوه جاودان پیداست.
در هر دو شعر، کسرایی «دماوند»‌ را نماد وحدت ملی می‌گیرد و ارجی فوق‌العاده برای آن قائل می‌شود. در شعر نخست، از او می‌خواهد خاموش نماند، زبان شعله‌ریزش را بگشاید و حکایت شبان دیرپای ایرانیان را بگوید. در شعر دوم چنین روایت می‌کند که اگر دماوند نباشد و وحدت ملی از میان برود، ملت مثل زامبی‌هایی می‌شوند در بیابانی تاریک و هول‌آور: بی‌چهره، بی‌هویت، پاپتی، سوگوار و مثله‌شده. ملتی که به‌جای جشنی تابستانی و روشن در روز سیزدهم تیرماه در دامنه‌های دماوند، گرد کوهی می‌رقصند از سرهای خون‌آلود، دستانِ جداشده از بدن، و پاهای تکه‌تکه‌ای که تا راه می‌رفتند قدر آن دامنۀ سبزِ پُرشقایق را نمی‌دانستند.


سایه اقتصادی‌نیا


جان آگه با #فرهیختگان